Jılqınıñ jayın kim oylar?!

zhylqy

«Mal aşwı – jan aşwı» deydi qazaq. Arqa eti arşa, borbay eti borşa bolıp jürip ösirgen azın-awlaq malı swıq qoldılardıñ oñay oljasına aynalsa, xalıqtıñ qanı qaynamağanda qaytedi. Ökinişke qaray, quqıq qorğawşılar qurıqtawğa qanşa tırısqanımen, jer-jerde jurttıñ aq adal malın aydap ketw faktileri köbeyip baradı.

Küni keşe Memleket basşısı Qasım-Jomart Toqaevtıñ twïtter paraqşasında: «Zañğa özgertwler engizwdi tapsırdım: alkogol’di işimdikterdiñ kez kelgen türin işken küyinde kölik jürgizgeni üşin, sonday-aq mal urlığı üşin beriletin jazanı qatañdatw qajet» dep jazğanı mal urlığınıñ örşip bara jatqanına baylanıstı.

Kökşetaw töñireginde jılqı qımbat. Sere qazı baylağan tw bïe, qutpan ayğırlardıñ bağası jartı mïllïonnan asıp jığıladı. Bazarda tabaq köteretin jılqı etiniñ kïlosı 2300 teñgeden satıladı. Oblısta tört mïllïon gektardan astam jayılım bar. Osı jayılımnıñ jartısı ğana kädege jarap jatır. «Et tättiligin qoysa – men urlığımdı qoyar edim» depti bayağıda bir äkki barımtaşı. Jılqı etiniñ qadiri artqan sayın jılqını suq qoldıñ suğınan saqtaw da qïındap baradı. Aqmola oblısı elordanı azıq-tülikpen qamtwğa tïis bastı öñirlerdiñ biri ekenin eskersek, barımtaşılarğa qarımta jawap qaytarw isiniñ özektiligi arta tüsedi degen oydamız.

Birer ay burın bizdiñ oblısta bir üydiñ 58 jılqısın jayılımda jürgen jerinen qoldı qılğan bawkespeler ustaldı. Bul oqïğa twralı bukil respwblïka qulağdar bolğanı anıq. Küdiktiler jılqını Ereymentaw awdanınan aydap äketip, Arşalı awdanınıñ Qostomar awılındağı şarwaşılıq qorasına qamağan. Keyin «MAN» jük köliginiñ konteynerine tïep, Nur-Sultan qalasına jetkizbek bolğan. Alayda, arada birer sağat ötkende biraz jılqı awa jetpey konteynerdiñ işinde tunşığıp, ölip qalğan.

Jalpı, eki ayaqtı börilersiz de, bul öñirde mıñğırtıp mal bağwğa kedergi keltiretin mäseleler az emes. Awıl şarwaşılığı basqarmasınıñ derekterine qarağanda, oblıstağı jılqı sanı eki jüz mıñnan astam. Onıñ 43600-i ärqïlı awıl şarwaşılığı qurılımdarınıñ enşisinde. 50700-ge jwığı şarwa qojalıqtarında. Mal sümesimen kün köretin malsaq qawım 107 mıñ bas jılqı bağıp otır. Eger bir jılqığa belgilengen mölşerge säykes 8 gektar jer qajet etiletin bolsa, kädege aspay jatqan jerde äli qanşa jılqı ösirwge bolar edi.

Nur-Sultan qalasın azıq-tülikpen qamtamasız etw beldewindegi oblıs astana turğındarınıñ qajettiligin 33 payız ğana ïgerip otır. Taratıp aytsaq, 28,6 mıñ tonna et önimderi sawda sörelerinde satılğan. Ras,  ötken jılğı säykes merzimmen salıstırğanda 0,6 mıñ tonna ösim bar. Solay bola tura, äli de işki mümkindik sarqa paydalanılıp otır dep ayta almas edik. Bir qarağanda, mal bası köbeyse, bağası da arzandar edi. Arzandamağan künniñ özinde burınğı bağanı turaqtandırıp, ustap turwğa äbden boladı emes pe?

Jılqı etiniñ özindik qunı arzan. Olay bolatını, qısı jaylı jıldarı tört tüliktiñ töresi qara otı tunıp turğan jayılımda tebindep-aq şığadı. Qara maldı altı ay jemdep bağw kerek bolsa, jılqınıñ jöni basqa. Endi nege jılqı sanı öspey otır?! Mäseleniñ mänisi mı­nada. Aldımen iri awıl şarwaşılığı qurılımdarı mal basın köbeytwge qulıq­sız. Olar mexnatı köp mal bağw­dan, köktemde egip, küz­de orıp alatın astıqtı qo­laylı köredi. Äri qara mal sïyaqtı emes, jılqığa swbsïdïya tölenbeydi. Et öndirse de, qımız öndirse de.

Munday qurılımdar bel­gilengen tärtip boyınşa egis­tik jermen birge jayılım, şabındıqtardı da ala­dı. Biraq bos jatır. Jawap­kerşiligi şektewli seriktes­tikter men şarwa qojalıq­tarınıñ ïeligindegi barlıq awmaqtıñ 28 payızı ğana paydalanılıp keledi. Naqtı derek keltiretin bolsaq, 1 mïllïon 600 mıñ gektar jer durıs paydalanılmay otır.

“Aldımen Jer kodeksin jetildirw qajet, – deydi ob­lıs­tıq awıl şarwaşılığı bas­qarması basşısınıñ orınbasarı Qasım Ïtqusov, – oblıstıq prokwratwra jer jayın tekserip, 1 mln 600 mıñ gektar jerdiñ paydalanılmay jatqanın anıqtadı. Jañağı şarwaşılıqtar özderine tïesili jayılımdardı paydalanbaytın bolsa, bir jılı resmï tekseris jür­gizilip, akt jasaladı. Ekin­şi jılı osı körinis tağı qaytalansa, üşinşi jılı ğana kädege aspay jatqan jer­­di qaytarıp aladı. Biraq bul jerde mınaday tüytkil bar. Eger jerdiñ 25 payızın paydalansa, onda eşkim de qarsı wäj ayta almaydı. Zañ­da solay. Jerden ayırılmaw üşin awıl şarwaşılığı qu­rı­lımdarı 25 payızına säykes keletin maldı ekinşi jılı satıp alsa, barlığı dup-durıs bolıp şığadı. Biraq şıntwaytında qanşama jer ïgilikke jaramay jatır ğoy. Sondıqtan, bul aradağı tığırıqtan şığar töte jol – jer twralı zañdı jetildirw”.

Ekinşi bir mäsele mal tuqımınıñ azıp ketwi. Qara maldı qïırdan aldırıp asıldandırıp jatırmız. Al tört tüliktiñ töresi sanalatın jılqı malı munday jaqsılıq körip otırğan joq. Oblıstağı eki jüz mıñnan astam jılqınıñ 3709 bası ğana asıl tuqımdı. 1951-i jabı, 1153-i muğaljar, qa­lğa­nı köşim jılqısı. Awıl­dağı ağayın asıl tuqımdı ayğırdı qaydan alwı kerek ekenin de bilmeydi.

Erterekte jalpaq jurt­qa atı mälim bolğan №47 jılqı zawıtı xalıqtıñ qolındağı maldıñ tuqımın asıldandırwğa äjeptäwir äser etip edi. Ol zawıt jabıl­ğalı qaşan?.. Äzirge asıl tu­qım­dı jılqı zawıtın uyım­dastırw josparda joq. Sporttıq bağıttağı jüy­rik­terdi bağıp otırğan birer şarwaşılıq qana bar. Biraq, bizge qazirgi keregi etti tuqım. Körşiles Reseydiñ awır salmaqtı ayğırların äkelip, bağımdağı jılqınıñ sapasın jaqsartwğa talpınıp jatqandar bar eken. Mä­selen, «Sïvka-bwrka» jıl­qı şarwaşılığı. Mal­saq qawımnıñ aytwına qara­ğan­da, bir ğajabı tulğası taw­day, awır salmaqtı Resey jıl­­qısı üyir ustamaydı. Tïim­diligi tuqımı azıp bara jat­qan jergilikti jılqımen bwdan­dastırğanda, salmağı artpaq äri süti de maylı, qoyu bolıp, jaqsaradı eken.

“Jılqı tuqımın asıl­dandırwdıñ jayı bılay, – deydi basqarma basşısınıñ orınbasarı, – memleket tara­pınan üyirge salatın ay­ğır­ğa swbsïdïya tölenedi. Tek je­ke­­menşikke emes, zañ­dı qu­rı­lımğa. Bälkim, awıl tur­ğın­darı birigip, özderindegi jawap­­ker­­şiligi şektewli serik­tes­­t­ik bola ma, joq älde şar­wa qo­ja­lığı bola ma, keli­sip otı­rıp keleñsizdikten şığw­ğa bo­lar. Asıl tuqımdı ay­ğır­ğa mem­leket tarapınan 100 000 teñge swbsïdïya tölenedi”.

Jılqınıñ tïimdiligin añğarğandar da bar. Qazir oblıstağı 47 şarwa­şı­lıq jüzdep, mıñdap jıl­qı bağıp otır. Olarda da işinara mäseleler kezdesedi. Osı aradağı säykessizdikti qarañız, key şarwaşılıq twırılğan jerdi twsıratıp bos ustasa, mal bağamın dep umtılıp turğandarda jayılım joq. Bul problema äsi­rese, iri eldi mekenderdiñ, Kök­şetaw qalası men Nur-Sultan qalası janındağı awdandarğa tïesili.

“Jılqı bağıp kör­dik. Jarıqtıq jılqınıñ pa­ydası köl-kösir eken­digi ras, – deydi Zerendi awdanındağı «Kümis Kökşe» JŞS basşısı Tïmwr Muratbekov, – biraq tüliktiñ jayın biletin, qurığı quttı jılqışı taba alma­dıq. El işinde otır­saq ta, bel bwıp eşkim şıq­paydı. Arqa­nıñ ayazı qattı, jazı ıstıq ekendigin bilemiz, jılqışı qawımğa bar jağdayın twğızar edik. Qulaqtandırıp ayttıq ta. Eñbekaqısı da tolımdı, kïim-keşegi, köligi, bäri bizdiñ moynımızda. Biraq, taba almadıq. Sosın qara malğa awı­sıp kettik”.

Tayawda sawda sörelerindegi jılqı etiniñ jayın bileyik dep oblıs ortalığındağı ortalıq bazarğa soqqanbız. «Jas et alıñız, meniki jas mal­­dıñ eti» degen qïqw­dan qu­laq tunadı. «Jas baytal­dıñ eti, jas bïeniñ eti» deydi antalağan satwşılar. Ilkidegi qazaq jas, analıq maldı tuqım üşin ustaytın. Äli de bolaşağı bar qunan-dönendi jayratıp tastap, sata bersek, jılqı öse me?!

Atalarımız jılqını tört tüliktiñ asılına bala­ğan. Qudayğa şükir, qazir de qu­rı­ğın tastamay, üyir-üyir jıl­qı qayırıp jürgen azamat­tar el işinde az emes. Öki­niş­­tisi, olardıñ mal basın köbey­twine kedergi keltiretin fak­ti­ler az emes. Söz basında ay­tıp ötkenimizdey, mäseleniñ ma­ñız­dısınıñ biri mal urlı­ğı­na kelip tireledi. Küni keşe Pre­­zïdent Q.Toqaevtıñ özi osı mäseleni arnayı köter­geni­nen el qulağdar boldı. Eger bawskespelerge qatıstı ja­za qataytılsa, barımtağa qa­rım­tanıñ kökesi sol bolar edi.

Jılqı jarıqtıq qısı-jazı qora körmey, ïen dalada jayılıp jürip köbeyetin mal. Swıq qoldılardıñ suq közine birinşi ilinetini de sodan. Prezïdent aytqanday, mal urlığı üşin jazalaw kü­şeytilse, Arqa tösinde qurış tuyaqtılardıñ köbeye tüswine septeseri sözsiz.

b-baidildaev Bayqal Bayädil,

Egemen Qazaqstan” Aqmola oblısı

1 pikir

  1. Assalawmağaleykwm ağayın, öte durıs maqala eken. Talay jerde aytılıp ta jazılıp jür tek sonı estir qulaq bolsa. Jılqı malın sïır, ya qoy sïyaqtı bağwğa bolmaydı. Tört tüliktiñ töresi dep böskende aldımızğa jan salmaymız, al swbsïdïya mäselesine kelgende “öz künin özi köredi” dep topşılaymız…Al jılqı şarwaşılığındağı ala sapıran tirlikten beyxabarmız. Basqa saladağı öndirwşiler, mısalğa “Qus ösirwşiler Odağı” bir odaqqa birigip jan ayqayın tïisti mïnïstrlik pen vedomstvalarğa jetkize bildi. Sol üşin bizderge de bir jumırdıqtay birigip jılqı ösirwşiler qurıltayın ötkizsek, arnayı qarar men qujattar äzirlep tïisti jerlerge jetkizip, “jılqı müdesin” qorğasaq.

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>