Ğabït Müsirepov. Boşaydıñ üş qarası

Qulanqara

Boşaydıñ üş qarasın men eki ulı toyda kördim: eki toyda da bas bäygelerdi Boşaydıñ üş qarası äketti – «Qulanqara», «Bulanqara», «Jelmaya»!

Bul üş qara attıñ üşewi de Şığıs Qazaqstandağı Ülken Narın awdanındağı Lenïn kolxozınıñ attarı. Kolxoz tursın awdanına, awdanı tursın oblısına, oblısı tursın bükil respwblïkamızğa abıroy-ataq äperip jürgen äygili attar: «Qulanqara» men «Bulanqara»  – bäyge attarı, «Jelmayası» – jorğa.

On jeti jıldan beri sol kolxozdıñ bastığı bolıp kele jatkan Boşay Kitapbaev – ğılım kandïdatı, Socïalïstik Eñbek Eri, zamanımızdıñ ozıq azamattarınıñ biri.

Ol bir janı aqın adam. Onıñ aqındığı jorğa-jüyrikterine qoyılğan attarınan da körinip tur: «Qulanqara», «Bulanqara», «Jelmaya». Osı üş atawda qanday teñewler, qanşa poézïya jatır!.. Bul Qulatay, Curatay, Jumatay degen sïyaqtı mağınasız uyqastıra salğan zattar emes, poézïyalıq mäni berilgen, at üstinde ösken eldiñ poézïyasınıñ äweni bar atawlar.

Ötken jılğı taza kirisi bir mïllïon eki jüz mıñ som bolğan mïllïoner kolxozdıñ bastığı Boşay joldas sala-sala şalqıp jatkan şarwaşılığın minsiz basqara otırıp, üş qaranıñ baptalwınan da közin ayırmadı. Senimdi jılqışı, täjirïbeli atpaz Qojamseyit Asantaev üş qaranıñ şaşasına şañ juqtırmay baqsa da, at baptawdıñ qos tizgini Boşaydıñ qolında ekeni dawsız. Sondıqtan ataqtı üş qara at – “Boşaydıñ üş qarası” dep ataladı.

Lenïn kolxozı – äri egisti, äri maldı, bay kolxoz. Bïıl 13 mıñ gektar egin salğan. Ötken besjıldıktın qorıtındısında bes jıl boyı gektarınan 21 centner astıq alıp otırğandıqtan Boşay Kitapbaev joldasqa Socïalïstik Eñbek Eri atağı berildi.

Bul kolxozda 25 mıñ qoy, 7 mıñ qara mal, 1800 jılqı bar eken. Boşay basqarğalı kolxozdıñ malı jutqa urınğan emes, ılğï ösw jolında.

Boşay basqarıp otırğan kolxoz – öz turğılastarımen salıstırğanda ozıq mädenïetti kolxoz. Kitapxanaları bar, orta därejeli üş mektebi bar. Oqıtwşıların, agronom, mexanïzatorların, adam, mal därigerlerin qosqanda ülken bir qawım ïntellïgencïyası bar. Mädenïettilik kolxoz jumıstarın basqarwda da, sol jumıstı istewde de erekşe körinip tur. Bul kolxozda beybastaqtıq, ädepsizdik, maskünemdik, eñbekke kerenawlıq deytin körgensizdikter sïrek kezdesetin sïyaqtı. Ozıq kolxozdıñ eñ aldımen adamdarı ozıq. Men biletin soñğı 4-5 jıldıñ işinde Şığıs Qazaqstan, Semey, Almatı oblıstarına bäyge bermey jürgen üş qara sol ozıq kolxozdıki.

At jarısınıñ qay türi bolsa da barlıq jüyke tamırıñdı birge şımırlatadı. Jalğız qara bolıp ozıp kele jatkan bäyge atın körgende köziñe ïe bola almaysıñ. Awzınan şığıp ketken söziñ tügil dawsıña ïe bola almaysıñ. Bul qwanw ğana emes, teñewi joq ülken sezim. Otırğan ornınan uşırıp turğızatın sezim – poézïya. Küy poézïyası, än bïigi, poézïya bïigi! Köz aldıña Taybwrıl keledi, Qulager keledi, qulağıñda – Qurmanğazı! Oy-sezimiñ basqa tirşilikpen tügel ajırasqan. Osı kezde jaratılıstıñ bar körkemdigi sol ozıp kele jatqan atta ğana qaladı. At aldında basıñdı ïgendeysiñ. Öytkeni ol alğa tartqan utımdı qozğalıstıñ körkem beynesi, minsiz sulwlıq. Tegi, men maşïna, texnïka sekildi zamanımızdıñ poézïyasın nemerelerimmen birge sezinsem, at poézïyasın babalarımday sezinsem kerek.

Äli esimde, 50-şi jıldan az ğana ärirek Almatı ïppodromında bolğan ülken bir bäygede Kärim Mıñbaev äkelip qosqan torıala at bir aynalım jalğız dara ozıp kelgende Muxtar marqum Kärimdi kök jelkeden tüygiştey bastadı. Awzına «öy-öy!» degennen basqa söz tüspepti. Közinde parlap ketken jas edi. Eki äskerï polkovnïk top işinen twra jügirip barıp, ayañdatıp jürgen attı toqtatıp, aldına eki ayağan sılay bastadı. Bul Kärimnin özi baptap, özi ğana minip jürgen atı edi. Eki-üş jıl boyında aldına mal salmay kele jatqan.

Kärim qaytıs bolğannan eki jıl keyin bäygege bapsız äkelip qosılğan torı töbeldiñ tragedïyasın da kördik. Qara terge malşınıp, tört ayağı tört jaqqa ketken. Bwaz bïedey qarnı qampïıp, jurt aldınan arız aytıp jılap ötkendey edi. Qulaq tübinen sorğalağan ter közin jwıp ketken. Jüldege ilingen joq, ärïne. Üstine mingen uzın sïraq birew eki ayağın üzeñgige şirep alıp, qos ökpeden şoqparmen urğanday tebinip keledi. Ol tebingen sayın attıñ diñkesi qatıp, ayağında jortaqtay berip toqtap qaldı da, kisinep jiberdi. Bul jolı da Muxtar ekewmiz birge, qatar otır edik, ündespey ornımızdan turıp ketip qaldıq. Torı töbeldey asqan jüyrik attı qor qılğan adamdarğa narazılıq körsetip kettik.

Boşaydıñ üş qarasın men eki ulı toyda kördim: alğaşqı ret ulı aqınımız Abaydıñ twğanına 125 jıl tolğan toyında, bıltır. Ekinşi ret küni keşe ğana ötken xalıqtıq pozïyanın alıp aqını Jambıl babamızdıñ twğanına 125 jıl tolğan toyında. Osı eki toyda da bas bäygelerdi Boşaydıñ üş qarası äketti.

Bul eki toyda da at jarıstarı öte jaqsı uyımdastırıldı. Ekewinde de jarıs aynalmalı türde ötkizilgendikten toyğa kelgen jurt bäyge qızığın bastan-ayaq tügel körip otırdı. Attardıñ şama-şarqı, atqa mingen balalardıñ qalay täsildengeni men şeberligi jarıstıñ är kezeñinde köz aldında boldı. Säbïttiñ 60 jıldıq, Ilïyastıñ 70 jıldıq toyların da beybastaqtar men kötermeşiler attardı bıt-şıt qılıp qwıp äketip, qaysı attıñ ozğanın, qaysı attıñ artta kalğanın köre almay ketkemiz. Eşbir atqa bäyge de berilmegen. Budan bılay barlıq bäyge, barlıq at jarıs aynalmalı türde ötkizilgeni durıs eken.

Abay toyında jïırma kïlometrlik aynalmalı bäygege 40-50 at qosılıp edi. Boşaydıñ «Qulanqarası» jeke-dara jalğız keldi. Oğan eñ tayaw kele jatqan attar bir aynalım keyin qaldı. «Qulanqarağa» mingen 12 jasar bala Valerïy atına bir ret qamşı üyirmesten tuyğınday tüyilip öte şıqtı. «Qulanqara» äli awızdığımen alısıp keledi eken. Qarsı aldınan soqqan jeldi (tutqır awanı) attıñ bası men eñkeye otırğan balanıñ bası birge jarıp ötip kele jatqanı tanıladı. Burınğı atpazdar munday täsilqoy balanı «attıñ qulağında oynaydı» deytin.

On altı kïlometrlik bäygede «Bulanqara» ekinşi bolıp quyrıq tistese keldi. Otırğan jurt dw ete tüsti:

– Ozıp kelgen köldeneñ qosılğan at! Köldeneñ qosılğan  at! – desti.

Erteñine «köldeneñinen qosılğan at ekew eken. “Bulanqara” sonıñ birewin basıp ozıp, endi birewinen quyrıq tistesip qalıp edi» degen laqap taradı. Teksere kalğan adam bolsa, anığına jetken şığar. Eşkim teksermese, şïkilik bolğan eken dep oylawğa boladı.

Jorğa jarısında Boşaydıñ «Jelmayası» tağı da jalğız-dara bolıp keldi. Qazaqşa aytqanda basqa jorğalar dalada qaldı. Segiz kïlometr jorğalağan «Jelmaya» bwsanğan da joq. Sonımen Abay toyınıñ eki bas bäygesi, bir ekinşi bäygesin Boşaydıñ qaraları äketti.

Jäkeñniñ toyında «Bulanqara» men «Jelmaya» tağı da eki bas bäygeni äketti («Qulanqara» aqsap qaldı).

On eki kïlometrlik bäygede birinşi bolıp kelgen Almatı oblısınıñ qara atı da asqan jüyrik eken. Üstine mingen bala da aqıldı, täsilqoy ekeni tanıldı. Boşaydıñ karalarımen talas jalğız jüyrik sol ma dep qaldıq.

Ayttı-aytpadı, üş jüyriktiñ jem-şöbin Boşay batırdıñ ala kelgenine öz basım kümändanğam da joq.

Bul jolı «Bulanqarağa» minip şapqan bala 14 jasar Erşoq Äskenov eken. «Jelmayamen» jorğa jarısına da sol Erşoq tüsti. Baqılağan adamğa Boşay balalarınıñ buljıtpay ustaytın birneşe utqır täsilderi barı bayqaladı. Bul balalar attıñ ökpesin qısıp tebinbeydi. Attıñ şabıs ırğağın buzıp, kamşılamaydı. Şalqaymay eñkek otırğandıqtan aldınan soqqan jel (tığız awa) balanıñ kewdesine de tirelmeydi, ıqşam kïingendikten jel kewlep eteginen de tartpaydı. Boşayğa aytwğa layıq bir eskertw – attarınıñ quyrıqtarı uzınırak. Azdap tarap, azdap qısqartsa da, attarınıñ säni buzılmaytın sïyaqtı.

Attar dürkirey jönelip bergende Boşaydıñ attarın birinşi şoğırdıñ işinen köre almaysıñ. Merzimdi jerdi ortalağan kezde ğana Boşayqaralar aldıñğı toptı tıqsırıp kele jatadı. Bul kezde alğaşında şığa tartqan attar endi ekinşi, üşinşi şoğırlardıñ işinde tanıladı. Kelesi aynalımdarda Boşayqaralar jılısıp jöneledi de kete baradı. Endi olar eşkimdi mañaylatpaydı.

Boşay attarın bıltır Abay toyına da maşïnamen äkelip edi. Bïıl bir mıñ altı jüz kïlometr jerdegi Almatığa da maşïnamen äkeldi.

***

– Attar maşïnağa özderi minip, özderi tüsedi, – deydi Boşay. –Atqa da taza awa kerek. Anda-sanda jerge tüsirip saralatıp, boyın jazdırıp alamız. Bäygege azdap erigip kelip qosıladı.

At jarıstarı at üstindegi oyındar tügeli ïsi sportqa jatadı. Munıñ bärine de attıñ baptalwımen birge oyınğa qatınasatın jastardıñ jaqsı äzirlenwi kerek. Äsirese at üstinde oyın körsetetin jastardı sporttıq mağınada tolıq äzirlew kerek. Toy bolardıñ aldında ğana emes, olar äzirlenip kelwge tïisti. Sport mamandarınıñ qolınan ötwge tïisti. Olay bolmağan künde öner körsetwdiñ ornına külki bolamız.

Jäkeñ toyında ne kördik? Qazaq jastarınan jerden kümis ala alğan bir jigit bolğan joq. «Kökpar» degenimiz uyqı-tuykı birdeme boldı da taradı. Bul bizdiñ bayırğı oyındarımız emes pe?! «Qız qww» da qızıqtırğan joq. Bul alğır qırannıñ altayı qızıl tülkige tüyilwi emes pe? Alğır men aldırmastıñ önerin körsetwleri emes pe? Tarsıl-tursıl tik şapkılamay, jurt aldında är türli ayla-täsil, öner körsetse nesi bar? Jigit tüyilip kelgende qız atın tejep kalıp, jigitti qasınan «qur awız» ötkizip jibermes pe?

Bul oyınnıñ bäygesi – jigit qızdı qwıp jetse süyedi. Süye almasa, qız onı qamşılap qaytadı. Al süyise alsa şe? Ekewi äşeyin qatar şawıp qayta ma? Joq, qızdı qwğanda da, jigitti qwğanda da öner körsetilwi kerek: kıran öneri, tülki öneri!

Bir öreskel jigit qızdı kädwilgidey süyemin dep attan qulatıp aldı. Ärïne, «kädwilginiñ» keregi joq, tuspalı kerek, balaması kerek. Namıstanğan qız öreskel jigitti ayawsız qamşılap kaytqanda rïza bolıp otırdıq. Biraq qamşılawdın da balamasın tabw kerek. Mısalı, qız qamşı siltegende jigit qayqañ etip qalsa o da tuspal ğoy. Qısqası, bul at jarısı ğana emes, aldımen qız ben jigittiñ öner jarısı bolw kerek.

Qızdar jarısına da bir usınıs qosqım keledi. Qızdardıñ köriniske jelbiregi köp köylekterimen, ükili börikterimen şıqqandarı äbden durıs, äsem körinis. Biraq jarısqa sol kïimderimen tüskenderi attarına obal eken. Qarsı aldarına gwlegen jel jelbiregi köp jibek köylekterdiñ etek-jeñinen üzdiksiz tartıp kele jatqanın köresiñ. Qızdar qïsaya bergen ükili börikterin oñ qolımen tüzey bergenşe at közine qamşı şalınadı da at ığısıp kep şabısınan jañılıp qaladı. Jarısqa tüskende qızdar da jel kewlemeytin ıqşam kïim kïetin bolsın. Odan soñ «qızdar jarısına» känigi sportsmenkalar qosılmawı kerek. Atınıñ şabısın sekwndometrine deyin bilip alğan sportsmenka, tipti, ozbay koymaydı. Onıñ üstine sportta teñ küşter, şamalas salmaqtar sınasadı.

Aldımızda Sovet Odağınıñ 60 jıldıq toyı tur. Keler jılı Almatıda Azïya-Afrïka jazwşılarınıñ V konferencïyası ötedi. Konferencïyağa dünïe jüzinen tügel qonaqtar şaqırıladı. Konferencïyanıñ şek-şeñberin osı mağınada mölşerlep äzirlenwimiz kerek. Men Swdanda öñkey aq nar – jelmayalardıñ jarıstarın, Nïgerïyada at jarıstarın kördim. Jelmayalar şüw dep jönele bergende uşa bergen bir top aqqwğa uqsap erekşe bir körkem körinis beredi eken. Azïya-Afrïka elderiniñ qaysısına bolsa da jarıs sporttıq öner därejesine köterilgeni tañsıq. Jalpı ulttıq oyındardıñ bäri de körkemöner därejesinde bolğanda ğana qızıqtıra aladı.

Keletin qonaqtar, eñ aldımen, elimizdiñ ulttıq körkemönerine, ulttıq oyındarına, ulttıq dastarqanına, aralasıp jürgen adamdarğa közderin tige qaraydı. Sınaw üşin emes, bilw üşin, tanw üşin. Şala körinisterden şalağay korıtındı jasap ketedi. Eñ ülken uyat – känigi ulttıq oyındarımızdı şïkili-pisili körsetwde bolıp jürmesin.

Osınday jïın-toylarda salmaqtıñ köbi jastarğa tüsetinin eskerip, maqalanı «Lenïnşil jas» gazetine usınwdı maqul kördim. Ïlahï, ärkim toyğa Boşayday äzirlengey-aqtı.

Gabit M.Ğabït Müsirepov, argymaq.kz

“Lenïnşil jas” gazeti. 1972 jıl

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>