بەيىمبەت مايلين. قۇلا جورعا

kula-zhorga

(اڭگىمە)

 - ويباي ورىس كەلدى, سولدات كەلدى! – دەپ ەرعاليدىڭ كىشكەنە بالالارى ۇيگە اپالاقتاپ كىردى.

ۇيدە ەرعالي پەشكە ارقاسىن سۇيەپ, بايبىشەسىنىڭ جىرتىلعان ماسىسىن باستاپ وتىر ەدى. بايبىشەسى دامەتكەن قولىندا ۇرشىعى, توردە شىنتاقتاپ جاتقان جاماق دەگەن قاينىسىمەن سويلەسىپ وتىر ەدى. ەرعالي تىگىنىن بايبىشە ۇرشىعىن, جاماق اڭگىمەسىن قويىپ, بالالاردان بەتەر بۇلار دا ۇرپيىسە باستادى. لاسپاستا جاتقان مويناق, ورىس كورگەندە, ۇرەتىن داۋىسىنا سالىپ, ارسىلداپ دالانى باسىنا كوتەردى.

- قۇداي-اي, وزىڭ ساقتاي گور! جىلدىڭ وزى اۋىر. ورىس ورماندا كوبەيىپ كەتتى. قىلىشىن سۇيرەتىپ ۇيگە كىرىپ كەلگەندە, وسى زارە قۇتىم قالمايدى! – دەپ دامەتكەن كۇرسىندى.

- كىم قورىقپايدى دەيسىڭ, مازانى كەتىرىپ-اق تۇر عوي, – دەپ جاماق شىعا قاشۋعا ىڭعايلانعان ادامشا تىزەرلەنىپ الدى.

ەرعالي قورقاق ادام ەدى, كوزى ادىرايىپ كەتتى. قولىنداعى بىلعارىسىن بىرەسە كيىزدىڭ استىنا, بىرەسە قوبديىنا سالدى. سولداتتىڭ كوزىنە ىلىنسە جاماۋلىق كىشكەنە بىلعارىسىن الىپ كەتەتىندەي كوردى. بۇدان بىر كۇن بۇرىن كەلگەن سولدات كوزىنە ەلەستەدى.

كورشى پوسەلكەدەگى بولشەۆيكتەردى ۇستاي كەلگەن وتريادتىڭ ادامى ەكەن. باسىندا قازاقتىڭ تىماعى, اياعىندا جاڭا بىلعارىدان تىككەن جارما قونىش, ساقتيياندى ەتىك. كيىمىنە قاراپ قازاق بولا ما دەپ جانىنا جەتىپ بارعاندا, ورىس ەكەنىن بىر-اق بىلگەن. «سەنىكى بالشەبەك بار», – دەپ بۇركىتتەي تۇيىلگەندە, ەرعالي جانىن قايدا قويارعا بىلمەي ساسقان. ول كەزدەگى ۇكىمەتكە بولشەۆيكتىڭ جەكسۇرىن ەكەندىگىن سەزەتىن ەدى. سوندىقتان وزىمدى بولشەۆيك دەپ تۇر ما دەپ ۇرەيلەنىپ, سولداتتى جالىنىپ ۇيىنە كىرگىزگەن جەرىندە بالاسىنىڭ بولىسكەي ەر-توقىمىن كورىپ قالىپ, سولدات قولتىققا قىسادى. الما دەيتىن ەرعاليدا دارمەن بار ما؟ بارماقتى تىستەپ قالا بەردى. ەر-توقىمدى وڭگەرىپ الىپ, قوقيلانىپ شاۋىپ بارا جاتقان سولداتتىڭ ابدەن قاراسى ۇزىلگەن سوڭ بارىپ, زىعىرى قايناپ كەتىپ: «سول كەتكەننەن كەلمە, جولىڭا جۋا بىتسىن!» – دەپ دامەتكەن بايبىشە قارعاپ ەدى. ودان ارتىق قىلار دارمەنى دە جوق ەدى.

سولدات كەلگەن حاباردى ەسىتكەن سوڭ, تاعى قانداي نارسەمىزدەن ايرىلار ەكەمىز دەگەن قاۋىپ تۋدى. ەرعالي كوزىنە قاتىنىنىڭ توركىنەن اكەلگەن الا كۇپىسى تۇستى.

- سورلى-اۋ, انا كۇپىڭدى تىقسايشى, ىلى كەتەدى عوي, – دەدى.

- الگى سولداتىڭ كەلىپ قالماسا؟! – دەپ بايبىشە قوزعالا بەرگەندە, مويناقتىڭ ارسىلداۋى ۇدەپ, ەسىك اشىلدى. سارت ەتىپ تابالدىرققا تيگەن قىلىشتىڭ داۋسىن ەستىگەندە, بايبىشە سەلك ەتە قالىپ, ورنىنا وتىرا كەتتى.

قولدارىندا ۆينتوۆكا, تۇستەرى كىسى ولتىرگەن ادامداي سۇپ-سۇر بولىپ ەكى جىگىت كىرىپ كەلدى. ەكەۋى دە:

- سالاۋمالايكۇم! – دەدى.

ەرعالي قۋانىپ كەتكەن نەمەدەي, سولاردىڭ كەلۋىن تىلەپ, ساعىنىپ وتىرعان ادامداي:

- الىك سالەم, ە, شىراقتارىم, جوعارى شىعىڭدار! – دەپ ورنىنان تۇرىپ, بۇكشەڭدەپ كورپە سالىپ جاتىر.

كەلۋشىلەر ۇي ىشىمەن امانداستى, اڭ-تاڭ بولىپ وتىرعان بايبىشەگە ۇلكەندەۋ بىرەۋى.

- امانسىز با, بايبىشە! – دەدى.

- يباي-اۋ, قازاقسىڭدار ما, شىراقتارىم؟

- قازاقپىز, قورىقپاڭىز.

- قازاق كورنىدەى عوي, كەشەگىدەن تۇسى جىلىلراق, – دەپ ەرعالي اياعىن كوسىلىپ وتىردى.

جاماق جون سۇراي باستادى.

- بىز الاشوردانىڭ دەلەگاتىمىز. سۋلى بولىسىنا بارامىز. ىلاۋ كەرەك, اتتى تەزىرەك جەتكىزىڭىزدەر, – دەپ تولىقتاۋ كەلگەن قارا سۇر جىگىت بۇيرىق بەردى. ۇستىندە قاسقىر ىشىك, اكەسىنەن قالعان مۇراسى قۇساتىپ جاعاسىن قايىرىپ, قوقيلانىڭقىراپ وتىردى. ىشكى كيىمدەرى سولداتشا, بەلىنە بايلاعان كىشكەنە مىلتىعىن, «مىنانى كوردىڭ بە؟» دەگەندەي عىپ, سويلەگەن ۋاقىتتا قوزعاپ قويدى. ەكىنشىسى – ۇزىن بويلى, سارى بۇجىر جىگىت. باسىندا جۇندى بورىك, ۇستىندە شينەل, اياعىندا سولداتتىڭ كيەتىن سارى ەتىگى, مالداس قۇرىپ وتىرعاندا موينىنداعى قىلىشىن الديلەگەن بالاداي الدىنا وڭگەرىپ وتىردى.

بايبىشە ەكەۋىن دە باستان-اياق قاراپ شىعىپ:

- وي, قۇداي-اي, قازاق بالالاارىنىڭ دا سولدات بولىپ قالعانى-اۋ, – دەدى.

- قاتىن تۇر, شاي قوي, بالالار توڭىپ كەلگەن شىعار, – دەپ ەرعالي شايعا اينالدىرىپ, اتتى اۋىلىنان تاۋىپ جەگۋگە ىڭعايلانىپ ەدى. قارا سۇر جىگىت ىزعارلانىپ-اق قالدى.

- سەنەن شاي سۇراعان ادام جوق, جەگەتىن بولساڭ, تەز جەك!

- مىنا شىركىندەر قايتەدى, ورىستان دا جامان قاتاڭ عوي – دەپ بايبىشە سەسكەنىپ قارادى.

ەرعالي دا, جاماق تا اياقتى ۇشىنان باستى. اۋىل ابىر-سابىر, بىرەۋى اربا مايلاپ جاتىر, بىرەۋى قوراپ تاڭىپ جاتىر, بىرەۋلەرى ۇزىلگەن دەلبەنى جالعاپ جاتىر – بارى دە اسىعىس, جانتالاسىپ ازىرلەنىپ جاتىر…

جۇرگىنشىلەر ۇيدەن شىققاندا, تال قوراپتى, تورت اياقتى ارباعا بىر كوك, بىر تورى اتتى پارلاپ جەگىپ, تون كيگەن ساقالدى قارا كىسى دەلبەنى ىڭعايلاپ, كوشىرگە مىنگەلى تۇر ەدى.

ارباعا ەندى مىنە بەرەمىز دەگەندە, سارى بۇجىرى جولداسىنا كۇڭك ەتە قالدى. ەكەۋىنىڭ دە كوزى جاماقتىڭ اياعىنا قادالدى.

جاڭا تىكتىرىپ كيگەن بايپاقتى ەتىككە ەكى كوز بىردەن قادالعان سوڭ, جاماق ىڭعايسىزدانايىن دەدى. جانىنداعى كىسىنىڭ ارتىنا تامان تۇرىپ ەدى, قارا سۇر جىگىت جەكىردى.

- اي, قارا ساقال, نەگە ىعىساسىڭ بەرى كەل!

كوزى مولدىرەپ جاماق كەلدى. اۋزى-باسى جىنى ۇستاعان ادامداي جىبىرلادى.

- اياعىنداعى ەتىگىڭدى سات!

- ,ويباي قاراقتارىم, كەدەي اداممىن. مۇنى ساتسام جالاڭ اياق قالامىن, قايتادان ەتىك الاتىن كۇشىم جوق.

- سوزدى قوي, شەش, اقشاڭدى پوشتامەن جىبەرەمىز.

سارى بۇجىر جىگىت توڭعان اياعىن جاماقتىڭ بايپاقتى ەتىگىنە تىققاندا جانىپ تۇرعان پەشكە تىققانداي بولدى, كوزى شىراداي جاندى.

 ***

 جامانتىكتىڭ ۇيىنىڭ جانىندا ون شاقتى ادام سويلەسىپ وتىر. وتكەن-كەتكەندى اڭگىمە قىلادى. بۇرىنعى تىنىشتىق كۇندەردى ساعىنادى.

- الاشوردا بولسا, كوزىمىزدى اشامىز با دەپ ەدىك, وسىنىڭ وزى باسقالاردان اسىرىپ جىبەردى عوي, – دەدى بىرەۋى.

- قايسىسى وڭدىرار دەيسىڭ, بارىنىكى دە الۋ عوي, قۇرتپاي قويار دەيسىڭ بە, -دەپ ەجىرەيگەن سارى شال الداعىنى بولجاپ ايتقان بولدى.

كەسپەلتەك قارا كىسى ناسىبايىن شىرت تۇكىرىپ الىپ:

- مۇنىڭ قىزىعىن الى «بالشەبەك» كەلگەندە كورەرمىز, – دەدى.

«بىلسەڭ ايتشى, ول قايتەدى ەكەن؟» – دەگەندەي جۇرت سونىڭ بەتىنە قاراي قويدى.

- احمەتتىڭ ۋچيەتل بالاسىن كورىپ ەدىم, سول كازەت الىپ تۇرادى ەكەن. پەتربور, ماسكەۋ جاعى كىلەڭ تالاۋ دەيدى. بولشايبەك مەنىكى-سەنىكى بولماسىن دەيدى ەكەن.

- تىباي-مايا, مايا-تىبايا دەيدى ەكەن عوي.

ول كەلسە قازاقتى بىتتى دە دە قوي.

مانادان بەرى ۇندەمەي وتىرعان يمەك قارا كىسى دە سوزگە قاتىستى, كورگەنىن, بىلگەنىن ايتا باستادى:

- كەشە كاۆريلانىڭ ۇيىنە بارىپ ەدىم, شاي ىشىپ وتىرعانىمىزدا ەپەم كەلىپ, كاۆريلا ەكەۋى ىلىنىسە كەتتى. ەپەم بولشايبەكتى ماقتادى, كاۆريلا جاماندادى.

- وسى قالادا ەپەمنەن وسالى جوق. – دەدى بىرەۋ ىلىپ الا جونەلدى. ەكىنشى بىرەۋى قارسى بولدى:

- قاتە ايتاسىڭ, ەپەمنەن وڭدى ورىس جوق, بىردەڭەگە دىلگەر بولىپ سۇراساق, توقتاۋسىز بەرەدى. ەڭ ارعىسى بيىل اۋىلدىڭ سيىرىن قالا ۇستاعاندا, ول اراعا تۇسىپ, بوساتتىرىپ جىبەردى عوي.

- قوي, ەپەم وڭدى بولسا بولشايبەكتى قولداماس ەدى عوي.

- ەندى كىم قولداسىن؟ بيىلعى قازاشيلەردىڭ سوققان 25 قامشىنىڭ تاڭباسى ارقاسىنان الى كەتە قويعان جوق شىعار.

- اپىرىم-اي, قازاشيلەردىڭ, وسى قالاعا سونداعى ىسى مىقتى جابىر بولدى عوي, پراۆلەنييانىڭ الدىندا جاتقىزىپ قويىپ, 80 ادامىن ۇرعان عوي, ورىس بولسا دا ادام ايايدى ەكەن. مەن وزىم سوندا جامان ايادىم.

تومەن قاراپ وتىرعان جامانتىك باسىن كوتەردى. مانادان بەرگى ايتىلعان اڭگىمەگە وزىنشە قورىتىندى ىستەدى.

- پالەن-تۇلەن دەگەنمەن سول بولشايبەگىڭ تەرىس بولماس دەيمىن, پاتشالىق بولعان سوڭ بىرىنەن بىرىنىڭ وزگەشەلىگى بولۋى كەرەك قوي. وسى كۇندەگىلەردىڭ بار ىسى – تالاۋ-تارتۋ. بولشايبەكتەر دە تالاۋعا ۇيىر بولسا, بۇلارمەن بىرىگەر ەدى عوي. تۇبىندە سولار وسى كۇنگى جۇرگەندەرگە قارسى بولعاندا, وسى تالاپ الۋىنا قارسى شىعار…

- ىلايىم سولاي بولعاي دا, – دەپ وتىرعاندار كۇلىستى.

اۋىلدىڭ جەل جاعىنداعى كولدىڭ بەلەسىنەن بىر اربالى اسىپ تۇسىپ, شاڭداتىپ كەلەدى. جۇرت كوز قادادى. سويتكەنشە بولماي اربالى قارا جولدان بۇرىلىپ, اۋىلعا قاراي سالدى, بۇل ەرعاليدىڭ ۇيىنەن شىققان جىگىتتەر ەدى.

- جاي كىسى ەمەس شىعار, جۇرىسى قاتۋ ەكەن. سولدات-مالدات بولا ما, ىدىراڭدار, – دەدى جامانتىك.

ۇيلىعىپ تۇرعان جۇرت ۇيدى ۇيىنە جونەلدى. كەيبىرەۋلەرى قوراعا كىرىپ كەتتى.

قۇراباي دەگەن كەدەي شالدىڭ ۇيى اۋىلعا كەلەتىن جىڭىشكە جولدىڭ ۇستىندە ەدى. ۇيىنە تىكە جۇرسە كەزدەسىپ قالتىنداي كورىپ. بوقتىقتىڭ اراسىمەن قادامداي باسىپ كەلە جاتىر ەدى, قارا سۇر جىگىت كورىپ قالىپ ايقاي سالدى.

- اي, جامان تاماق, قاشىپ باراسىڭ با؟ بەرى كەل!

اي دەگەندە, قۇراباي سەلك ەتە تۇستى. بارۋعا قورىقسا دا قازاق ەكەنىن بىلگەن سوڭ, تاس قويماس دەپ ارباعا قاراي جۇگىردى.

- باسسايشى اياعىڭدى, وزىڭ نە قىلعان نەمەسىڭ؟

قاراباي ەڭكەڭدەپ كەلىپ جەتتى.

- نەگە قاشىپ باراسىڭ؟

- قاشىپ بارا جاتقانىم جوق, تاقسىر, بەسىن وقۋعا اسىعىپ بارا جاتىر ەدىم.

- ولەيىن دەپ جۇرىپ سوپىسىن قارا. جامانتىك ۇيدە مە؟

- ۇيىندە تاقسىر!

- جورعاسى قايدا؟

- البارىندا, تاقسىر.

- ايدا, باستاپ جۇر.

قۇراباي بۇكشەڭدەپ, پار اتتىڭ الدىنا تۇسىپ, جامانتىكتىڭ ۇيىنە الىپ كەلدى.

- بار, جامانتىكتى شاقىر.

جامنتىك شىقتى. قولىندا تاياعى, ماڭ-ماڭ باسىپ اربانىڭ قاسىنا كەلدى.

- امانسىزدار ما, بالالار!

- قۇلا جورعا قايدا؟

- قايداعى جورعا؟

- جامانتىكتىڭ جورعاسىن ايتام, سەن جامانتىكپىسىڭ؟ جورعاڭدى اكەل!

- سەبەبى نە, تاقسىر؟

- سەن الى سۇراعىڭ كەلگەن ەكەن. اكەل دەگەندى قۇلاعىڭ ەستي مە؟ اكەل, جورعانى جەتەگىمە بايلا, ايتپەسە قان قىلىپ كەتەرمىن!

جامانتىك سۇرلانىپ كەتتى. تۇلا بويى قالتىرايىن دەدى. قايىرىپ سوز ايتۋعا شامساسى كەلمەي البارىنا قاراي جۇردى. بوق كۇرەپ جۇرگەن بالاسىنا قوراداعى قۇلا جورعانى شىعارتىپ اكەلىپ, وز قولىمەن جەتەگىنە بايلادى.

- تاقسىر, قارسىلىعىمىز جوق, بايلا دەدىڭ, جەتەگىڭە بايلاپ جاتىرمىز. بۇل اتتى وزىڭىز الىپ جاتىرسىز با, الدە باسقا كىسى الدى ما؟ – دەدى.

- «الاشوردا» الدىرادى.

- «الاشورداعا» نە جازىعىم بار ەكەن؟

- قارسىلىق قىلىپسىڭ, اليحانداردى بوقتاپسىڭ.

- استاپرالدا, شىراعىم. جورعام ودان ارمەن كەتسە دە, ويتىپ جالامەن الماساڭ ەكەن.

- ەندى, سوزىڭدى قىسقارت, جورعاڭ بەرىلمەيدى.

- جوق, الا بەر, جورعانىڭ قۇلاعىن ۇرايىن. ەكى-ۇش بيەم ساۋ بولسا, تاعى بىرەۋى قۇلىندار. بىراق جولسىز العانىڭىزعا رەنجيمىن.

قارا سۇر جىگىت اجىرايىپ قارادى. كوزى جامانتىكتىڭ تۋ سىرتىنان وتىپ كەتكەندەي بولدى. «ايدا, اتتى!» دەپ كوشىردى تۇرتىپ قالدى. بۇرىلىپ الباردان شىعىپ, قارا جولعا بەت العاندا قوسارعا بايلاعان قۇلا جورعا تەڭسەلىپ الا جونەلدى…

جامانتىكتىڭ بالاسى كىشكەنە قاراپ تۇردى دا, كوزىنەن جاسى مونشاقتاپ, ۇيىنە كىرىپ كەتتى.

جامانتىك شومنىڭ ۇستىنە شىعىپ, كوز جانارىنا جاس تولىپ, قاراسى ۇزىلگەنشە قاراۋمەن بولدى. اشۋلى ىزا بويدى كەرنەپ بۋلىقتى.

- وسى ىزالارىڭا قاراي بولشايبەك كەلەتىن كۇن بولسا, الدىمەن وزىم جازىلامىن عوي. سەندەردىڭ ىزدەرىڭە تۇسەتىن دە كۇن بولار! – دەدى.

بەيىمبەت مايليننىڭ “قۇلا ات” اڭگىمەسىن مىنا جەردەن وقي الاسىزدار.

beimbet-mبەيىمبەت مايلينargymaq.kz

(باستى سۋرەت عالامتوردان الىندى)

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>