Minis jäne bäyge attarın baptaw ädisteri

at baptau

At jaratwdıñ üş fazası bar:

1) Şarşaw;

2) Qalpına kelw;

3) Jumıs qabileti joğarlaw fazası.

Osı üş fazanıñ bir-birinen ayırmaşılıqtarı jer men köktey. At jaratw üşin: bilikti maldärigeri, zootexnïk-selekcïoner, jılqışı, bapker, şabandoz, küzetşi qajet.

Birinşi şarşaw fazası:

Attıñ iş mayın ketirw, bul öte jawapkerşilik pen şıdamdılıqtı asa qajet etetin waqıt aralığı. Attı jetektep denesin äbden qızdırw qajet şamamen 10-15 mïnwt, 45-50 mïnwt uzın arqan men şabandoz bir orında turıp ayañdatadı. At terlegennen keyin 10-15 mïnwt jetektep jürip swıtw qajet. Osıdan keyin köleñkede 1,5-2 sağat swıtasız, swığanan keyin attı monşağa şomıldırasız. Osımen birinşi künniñ jattıqtırw waqıtı ayaqtaladı. Bul fazıdan ötw merzimi attıñ semizdigine baylanıstı 3-5 kün waqıtıñızdı aladı. Eñ mañızdısı osı birinşi fazada attıñ äbden swığandığına köz jetkizw qajet. Keybir jağıdaylarda 1,5-2 sağat waqıt az bolwı mümkin.

Ekinşi qalpına kelw fazası:

Şabandoz 10-15 mïnwt minip jürip attıñ denesin qızdıradı, 40-45 mïnwt attı ayañdatıp jürgizedi. Bapker şabandozdıñ jelip nemese şawıp ketpewin qatañ baqılawda ustawı kerek. 2-3-şi künderi 10-15 mïnwttay qızdırğanan keyin ayañ men jelisti alma kezek awıstırw arqılı 40-45 mïnwt waqıt ötkenen keyin, attı 1,5-2 sağat swıtw qajet. Swıtqannan keyin attı monşağa tüsiresiz.

Birinşi jäne ekinşi fazadan ötwi kezinde şöptiñ mölşeri maldäriger men bapkerdiñ qatañ baqılawında boladı. Ekinşi fazanıñ waqıtı 25-27 kün aralığında ötedi.

Üşinşi jumıs qabıletin artatın faza:

Bul fazanıñ alğaşqı eki fazadan ayırmaşılığı – jattığıwdıñ tärtibi özgermeydi. 10-15 mïnwt qızdırw, 40-45 mïnwt ayañ men jelisti almastırw, 10-15 mïnwt attan tüsip jetektew, 1,5-2 sağat swıtw, monşağa tüsirw.

Jatığw merzimi 30-künine deyin 10 kün sayın şaptırıp attıñ tınısı aşılğanına köz jetkizw; Jattığwdıñ 65-70 künderi aşçı teriniñ joqtığına köz jetkizw; Aşçı teri tolıqtay alınıp, tınısı aşılğannan keyin bulşıq etterin şınıqtırw waqıtı bastaladı. Jatığıwdıñ 80-85 künderi şöptiñ, sulınıñ mölşerin 60% azaytıp, bal men almanı, säbizdi 10-15% köbeytedi. Attıñ jürek soğısın, dene qızwın tañerteñ jatığwdıñ aldında, keşkisin jattığıwdıñ soñ 30-35 mïnwt ötken soñ mindetti türde tekserip turadı. Jattığıwdıñ jarısqa şığatın 90-şi küni attı uyıqtatpay jetektep jürgen öte mañızdı.

 Minis attarın awıstırmañız

 mongolia4

Tört tülik maldı bağatın attardıñ erekşelikteri: Usaq maldı bağatın attar men ünemi şawıp jürwge bolmaydı. Maldı öriske qwalamay jaymen aydap şığasız, maldıñ baratın jerine deyin bayaw, özderiniñ erkin jürisimen aydap barasız. Qoy bağatın attardı, iri qara malğa, iri qara maldı qayıratın attarmen jılqı bağwğa müdem bolmaydı.

Bir sözben aytqanda, attardı awıstırwğa bolmaydı. Mısalı siz jeñil maşïnamen jük tasıp, al jük maşïnasımen qonaqqa barmaysız ğoy. Egerde osı tabïğï ustanımğa berik bolsañız eñbegiñiz jemisti jäne köptegen qïındıqtardıñ aldın alasız.

Sol sekildi, densawlıq üşin serwendeytin attar men jük tasïtın attardı da öz maqsatına qaray paydalanğan öte orındı boladı.

 Bäygi attarın dayarlaw

 barys

Uşqır bäyge 1,5-3,5 mıñ metirge deyingi qaşıqtıq. Tay jarıs, qunan jarıs, dönen jarıs. Bular – bäygi attarınıñ jas erekşelikterine qaray sınaw jäne dayındaw mektebi.

Alaman bäyge jıl merzimine qaray 21-den 31 km aralığındağı qaşıqtıqta ötkiziledi. Jarısqa qosatın attardıñ jası bes jastan tömen bomawı qajet.

Uzaq qaşıqtıqta – 80-160 km sınalatın jäne täwliktik jarısqa şabatın attardıñ jastarı jeti jastan kem bolmawı mindetti.

Jorğa, jelis, kökpar, teñge ilw, awdarıspaq, jambı atw, qız-qww, attarın dayındaw öte şıdamdılıq pen jawapkerşilikti talap etetin mektep.

Jılqı şarwaşılığınıñ barlıq salasında kezdeysoq adamdardıñ bolmawın qatañ baqılawda ustawğa mindettisiz. Jılqı salasında jumıs istegisi keletinder qazaqtıñ tilin, salt-dästürin, awız jäne jazba ädebïetin jetik meñgergen; sabırlılıq, şıdamdılıq, qanağat pen şükirşilikti tw etip ustaytındar ğana öz qabiletin körsetwge mümkindikteri bar. Basqa jol joq. Jılqı şarwaşılığı – dala mektebi. Al biz dalamızdı äli tolıq zerttep bolğan joqpız.

Jılqı bïolokacïalıq sezimtaldığınıñ arqasında waqıt pen keñistikti eş bir qateliksiz sezinedi jäne ajıratadı. Babalarımız jılqınıñ osınday qasïetterin öte joğarı bağalağan. Al bäygi attarın jaratatındar men qımız jasawdıñ qır-sırın jetik meñgergen adamdardı, ékologïyalıq mädenïettiliktiñ bïik şıñına şıqan, tekti adamdar dep sanağan. Sol sebepten bapkerler men şabandozdardıñ jattığw kestesindegi waqıtqa asa muqïyattılıqpen qarawğa mindetti. Bir mïnwt tügil, bir sekwntqa da keşigwge bolmaydı.

Al sawın bïelerdi aşwlandırwğa bolmaydı. Qımız fermasında jumıs isteytin jumısşılardıñ mädenïettiligi men käsiptik şeberlikteri bir arnada bolğan jağdayda ğana, şïpalı qımızdı öndiriwge mümkindik boladı. Şïpalı qımızdı jasaw üşin, bïe sütin qundaqtağı säbïdey mäpelep, bäygi atınday baptaw qajet. Bul – tabïğat zañı.

altai-zeinnullinAltay Zeynwllïn,

a.ş.ğ.k., «Ékologïya jäne tirşilik qawipsizdigi»

 kafedrasınıñ ağa oqıtwşısı QazÏTJW.

argymaq.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>