قامبار اتا جايلى ۇش اڭىز

Qambar ata

قازاق اراسىندا وسى كۇنگە دەيىن «جىلقى پىرى – قامبار اتا» دەگەن ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان سەنىم بار. اسىلىندا, قامبار اتا دەگەن كىم؟ قازاق قامباردى نەگە جىلقىنىڭ اتاسى دەپ قۇرمەتتەيدى؟

سوناۋ ساق, سار­مات, ۇيسىن, عۇن زاماندارىندا با­­بالارىمىز ارعىماق­تار­دى اۋىزدىقتاپ, ات ۇستىندە كوش­پەن­دى ومىر سۇرگەن. جىلقى پىرى ۇعى­مى سول زاماننان باستاپ سا­ناعا سىڭگەن بولاتىن.

ەتنوگراف بولات بو­پاي­ۇلى­نىڭ جازۋىنشا, جۇمىر جەردىڭ تو­سىندە, جۇمىر باستى پەندەدە, ەڭ العاش جىلقى تۇلىگىن باعىن­دىر­عان قازاق «قامبار اتا» دەپ اتا­لادى.

«قامبار – ەستە جوق ەسكى زا­مان­دا ايدالاداعى جابايى جىل­قىنى ەڭ العاش قولعا ۇيرەتكەن ات باپ­كەرى, ات سىنشىسى, اتتىڭ تى­لىن بىلگەن ات پىرى. ول – ارقاسىنا كۇن مەن جەلدەن باسقا ەشتەڭە تي­مەگەن دالانىڭ جابايى جىل­قىسىنىڭ ىشىنەن, شۋ اساۋ قارا ايعىردى ۇستاپ, نوقتالاپ مىنىپ, العاش ات ارقاسىنا قونعان قازاق. تۇڭعىش ادام بالاسىنىڭ بىرىنشى ات باپكەرى, جىلقى پىرى اتانعان ادام. ول – قارا ايعىردى العاش تاقىمعا باسىپ جورعالاتقان, سايىن دالانىڭ شاڭىن جورعامەن بۇرقىراتىپ, سەيىل قۇرىپ, سەرۋەن جاساعان ساياحاتشى. سوندىقتان مىڭ, ميلليون جىلدار بويىنا ەل اۋىزىندا اڭىز بەن ەرتەگىگە اي­نالىپ قالدى. بۇگىن دە ايتىلىپ كە­لەدى, بولاشاقتا دا ايتىلا بەر­مەك. قامبار قارا ايعىردىڭ ون ەكى جورعاسىن تانىپ, ون ەكى جۇرى­سى­نە ون ەكى تۇرلى ات قويىپ, اتپەن ادامشا سويلەسىپ, سىرلاسا الا­تىن قارا ايعىر كىسىنەسە, وقى­ران­سا, وسقىرسا, جەر تارپىسا, شول­عى­­سا, قۇيرىعىن كوتەرسە, ەزۋىن جى­­بىرلاتسا, قۇلاعىن تىكىرەيتسە, قاي­شىلاسا, كوزىن جۇمسا, الايت­سا, تىسىن كورسەتسە نە تىستەسە, ونىڭ نەنى قالاپ, نەنى جاقتىرماي تۇر­عانىن قاس-قاباعىنان تانىپ, با­بىن تاۋىپ, مىنەزىن جونگە كەل­تىرەتىن», – دەيدى بولات بوپايۇلى.

الايدا قامبار – تەك قازاقتا عا­نا ەمەس, تۇبى بىر تۇركى جۇرتى­نىڭ كوبىندە بار كەيىپكەر. سو­نىڭ ىشىندە تەڭىز كورشىمىز تۇر­كى­مەن­دەر اراسىندا قامبار جاي­لى اڭىز كوپ. ميفولوگ سەرىكبول قون­دى­باي­دىڭ جازۋىنشا, قامباردا ۇش مي­فولوگييالىق فۋنكتسييا بار.

«قام­بار – جىلقىشىلاردىڭ پىرى, جىلقى مالىنىڭ يەسى. زەرت­تەۋشىلەر ونىڭ ەسىمىن مۇسىلمان دىني بەينەسى, پايعامبارىمىزدىڭ كۇيەۋ بالاسى ازىرەت الىنىڭ ات­بە­گىسى بولعان گانبارمەن بايلا­نىس­تىرادى. قامبار اتا وبرازى قا­زاقتان باسقا تۇركى-مۇسىلمان حا­لىقتارىنىڭ فولكلورىندا بار, بىراق ول تۋرالى تۇسىنىك تۇ­رىك­پەندەردە مول ساقتالعان», – دەي­دى سەرىكبول قوندىباي.

اتاقتى تورت ساحابانىڭ بىرى, مۇ­حاممەد (س.ع.س) پايعامباردىڭ كۇيەۋ بالاسى ازىرەت الىنىڭ دۇل­دۇل دەگەن پىراعى بولعان. مىنە, سول دۇلدۇلدى كۇتىپ-باپتاعان ات­بە­گىنىڭ اتى گانبار ەكەن.

ەتنوگراف ۆلاديمير باسيلوۆ «كۋ­لت سۆياتىح ۆ يسلامە» كىتا­بىن­دا تۇركىمەندەردىڭ گانبارى جاي­لى بىراز مالىمەت بەرگەن. ونىڭ جازۋىنشا دا, دۇلدۇلدى وسى گانبار باققان. ول تۋرالى مىناداي اڭىز بار.

بىر كۇنى الي دۇلدۇلدىڭ ازىپ با­را جاتقانىن بايقاپ قالادى. سوسىن گانباردان دۇلدۇلگە نە بول­عانىن سۇرايدى. گانبار شوبى شۇي­گىن, سۋى بال جەرگە جاياتىنىن اي­تادى. الي گانباردىڭ جاۋا­بى­نا قاناعاتتانباي, بىر كۇنى ارت­تارىنان اڭديدى. مىناداي كو­رى­نىس­كە تاپ بولادى: گانبار جىل­­قىنى جايىپ قويىپ, دۋتاردا وي­ناپ وتىر. ال دۇلدۇل بولسا, جا­نارىنان جاس سورعالاپ, دۋتار­دان شىققان سازعا قۇلاعىن توسەپ, شوپ الماي تۇر. بۇل اڭىزدىڭ قا­لاي اياقتالعانى تۋرالى مالىمەت جوق. الايدا تۇركىمەندەر ارا­سىن­دا تارالعان قيسسالاردا گان­بار دۇلدۇلدىڭ ەت الماۋىنا سە­بەپ­كەر وزىنىڭ دۋتارى ەكەنىن تۇ­سى­نىپ, اليدەن تۇرا قاشادى. الي ارتىنان قۋادى. گانبار «قا­را جەر, قاق جارىل» دەپ بۇيىرادى دا, جەرگە سىڭىپ جوق بولادى. الي جەرگە باسىن قويىپ, گانباردى اتىن اتاپ شاقىرادى. الايدا گانبار قايتىپ ورالمايتىنىن ايتادى. الي گانباردان «قاشان كەز­دەسەمىز؟» دەپ سۇرايدى. جەر اس­تىنان «اقىرەتتە» دەگەن ۇنى ەس­تى­لەدى. تۇركىمەندەر اراسىندا گان­بار جايلى وسى تەكتەس بىر­نە­شە اڭىز بار. ولار گانباردى تەك جىلقىنىڭ عانا ەمەس, دۋتاردىڭ دا اتاسى دەپ ەسەپتەيدى. بۇگىندە تۇركىمەنستاندا گانباردىڭ ەكى ما­زارى بار. گانبار جەرلەنگەن جەر­دى ولار قاسيەتتى ورىن ساناي­دى.

سەرىكبول قوندىباي دا كىتا­بىن­دا وسى اڭىزدىڭ قازاقشا نۇس­قاسىن جازىپ قالدىرعان بو­لاتىن.

«ۋاقىتىندا بىر ساحابا قام­بار ەسىمدى بالاعا تۇلپارىن باق­تىرادى ەكەن. قامبار قولىنا دوم­بىراسىن الىپ, تۇلپاردى جايى­لىمعا الىپ كەتەدى. جەردىڭ وتى اسا مول جىل ەكەن. بىراق تۇل­پار قوڭ جيناپ, كوبەڭسۋدىڭ ور­نىنا ابدەن تيتىعىنا جەتە ارىق­تايدى. بۇل قالاي بولعانى؟ سا­حابا اڭداپ قاراسا, ات تۇساۋلى. قام­بار دومبىرا شەرتىپ وتىر. ال تۇلپار دومبىرا سازىنا اسا بىر ىڭ­كارلىكپەن ۇيىپ, جايىلۋدى بىل­مەيدى ەكەن. مۇنى كورگەن سا­حابا «تايت, بەيقاسيەت» دەپ سەس بەر­گەندە, قامبار دومبىراسىن يى­­عىنا اسىپ الىپتى دا, قاشا جو­­نەلىپتى. ال ساحابا بولسا, سوڭى­­نان قۋىپ بەرگەن عوي. قارا جەر قاق ايىرىلىپ, سوعان قامبار تۇ­سىپ, قۇردىمعا كەتكەن دە, دوم­بىراسى قالىپ قويعان. مىنە, وسى وقيعا­نىڭ سوڭى جىلقىنىڭ پىرى قامبار اتاعا ۇلاسىپ جۇرە بەر­گەن» دەپ جازادى سەرىكبول قون­دى­باي.

قامبار سوزىنىڭ شىعۋ توركىنىن دە عالىمدار تۇرلىشە تاراتادى. سو­­نىڭ ىشىندە كوڭىلگە قونىم­دى­سى – تالاسبەك اسەمقۇلدىڭ قي­سى­نى. ول قامباردىڭ شىعۋ تور­كى­نىن پارسىنىڭ «حاۋماۆارگا» (ساق­تار) سوزىنەن تاراتادى.

«حاۋماۆارگا» مەن «قامبار» – ەكەۋى بىر حالىقتىڭ اتى. «حاۋ­­ما­­ۆارگا» دەپ پارسىلار, «قام­بار» دەپ قاڭلىلار ايتقان. يران مەن تۇران بولىنبەي تۇرعان­دا, وسى ەكى سوز بىردەي قولدانىستا بول­عان سيياقتى. ەندى «قامبارعا» كە­لەيىك. سەرىكبول قوندىبايمەن بىر تىلدەسكەنىمدە, بۇل قۇراما تۇ­بىر بولۋى مۇمكىن دەدى. ونىڭ اي­تى­سىندا, «قام» – «باقسى», «شا­مان». مىسالى, باقسىنىڭ ويىنى كەي­بىر تۇرىك تايپالارىندا «قام­لاۋ» دەپ اتالادى. ورىستىڭ «كام­لا­نيە» دەگەن سوزى وسىدان شىق­قان. ال وسى قۇراماداعى «بار» – «بورى» بولۋى مۇمكىن. سون­دا جي­ناقتاپ كەلگەندە «قام­بار» – «قامبورى», ياعني «قاس­قىر تەرى­سىن كي­گەن باق­سى» دەگەندى بىل­دى­رۋى مۇم­كىن. باق­سى­­نىڭ نەمەسە «قام­­نىڭ» جىن­داردى قۋا­تىن سيقىر­لى قۇرا­لى «قامشى» (قام+شى). دەمەك, قامشى اۋەلدە باق­سىنىڭ قۇرالى بولعان, سودان سوڭ, ۋاقىت وتە عانا سوعىس قارۋىنا اينالعان» – دەپ تۇسىندىرەدى تالاسبەك اسەم­قۇل.

تالاسبەك اسەمقۇل سەرىكبول قوندىبايعا سىلتەمە جا­ساپ وتىر. ەندەشە, سەرىك­بول­دىڭ ماقالا با­سىندا كەلتىرگەن ويىن قايتا جال­عايىق. سويتىپ, قام­ب­اردىڭ قاي­دان شىققانىنا تۇيىن جاسا­يىق.

«تۇرىكپەندىك گانبار بابا – قا­زاقتىڭ قورقىتى سيياقتى ساز­گەر­لەر مەن انشىلەردىڭ, اقىن­دار­دىڭ پىرى بولىپ سانالادى. ول «دۋ­تار» دەلىنەتىن ساز اسپابىن وي­لاپ تاپقان دەسەدى. قامباردىڭ تا­عى بىر ميفتىك فۋنكتسيياسى – ونىڭ سۋ ستيحيياسىمەن بايلا­نى­سى. «كول يەسى قامبار-اۋ, شول يەسى قامبار-اۋ, قاراعىما كوز سال-اۋ» – وسىنىڭ نىشانى. مى­نە, قامبارعا بەرىلگەن ۇش مي­فو­لو­گييالىق فۋنكتسييا: سۋمەن, جىل­قى­مەن جانە مۋزىكامەن باي­لا­نىستى. ميفولوگييادا مۋزىكا تابيعاتىن سۋمەن, سۋ ايدىنىمەن باي­لانىس­تىرا­دى. ال سۋ مەن جىلقىنىڭ بىر بەي­نەمەن تەڭ دارەجەدە بايلا­­نىس­تىرىلۋى بىر ميفتىك تۇلعاعا با­رىپ تىرەلەدى. ول – تەڭىز جىل­قى­لارى (سۋىن) تۋرالى تۇسىنىك. مى­نە, وسىنداي ۇش سيپاتتى ۇش­تاستىرعان قامبار (گانبار) بەي­نەسىنىڭ قازاق-تۇرىك­پەندىك سي­پا­تىنىڭ قالىپ­تاسۋ ارەالى بىرەۋ بول­ماق, ول – ماڭعىستاۋدىڭ حا­سار­لى تەڭىزدىك جاعالاۋى» – دەپ جا­زادى سەرىكبول قوندىباي.

سۋ جىلقىسى كەيپىندەگى ميفولوگييالىق كەيىپكەر «سۋىن» دەپ اتالادى. تۇركىمەندەر مەن قازاقتار سۋىندى كاسپيي (حاسارلى) تەڭىزىندە مەكەندەيدى دەپ سەنگەن. بەلگىلى بىر ۋاقىتتا سۋىن ايعىرى تەڭىزدەن شىعىپ, جاعالاۋدا جايىلىپ جۇرگەن بىر بيەگە شابادى-مىس. سول بيەدەن تۋعان قۇلىن بايگە بەرمەيتىن سايگۇلىككە اينالادى-مىس. سودان بولار تۇركىمەندەر مەن قازاقتار بيەلەرىن تەڭىز جاعاسىندا جايۋعا تىرىسقان. «كول يەسى – قامبار» مەن سۋىن اراسىندا بىز بىلمەيتىن بىر بايلانىستىڭ بولۋى بەك مۇمكىن.

جۇرت جادىنداعى اڭىزداردى جوعارىدا مىسال ەتتىك. الايدا زامانىندا بوكەي حاننىڭ جايلاۋىندا جورتقان جۇيرىكتەرگە (ساۋرانات) ورىس يمپەراتورى ى پاۆەل مەن فرانتسۋز يمپەراتورى ناپولەوننىڭ قاتتى قىزىققانىن, سونىڭ بىر سەبەبىنەن بوكەيگە تەڭىز جاعالاۋىن جايلاۋ ۇشىن جەر بەرگەنىن, ال تۇركىمەندەردىڭ اتاقتى اقالتەكەسى ايداي الەمنىڭ اڭسارىن اۋدارعانىن ەسكەرسەك, ار اڭىزدىڭ ارتىندا اقيقاتتىڭ ەلەسى مەنمۇندالايتىنى انىق.

Serikbol Hasanسەرىكبول حاسانaikyn.kz

(تۇپنۇسقاداعى تاقىرىپ: قامبار اتا دەگەن كىم؟)

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>