«Asır sap at üstinde ösken elmiz…»

Zhylqy

«Asır sap at üstinde ösken elmiz,

Nayzanı najağayğa teñegenbiz.

Dalanıñ dawılına bizder teñbiz,

Altaydan Aq Edilge jebegenbiz.

Soğıstıq jeti jüz jıl jeti jurtpen,

Tarïx-aw, öziñ aytşı, kimnen kembiz?»,- dep aqın Qalïjan Bekxojïn jırlağanday, aytar oyıñdı köziñnen uğar esti janwar jılqı malın serigim dep tanıp, jawgerşilik zamanında, Ulı Otan soğısınıñ ottı jıldarında attı äsker sapında ğajayıp erlik körsetken, jawdıñ qolın eliniñ jağasına jetkizbegen, xalqın duşpannıñ aşçı tabasına qaldırmağan, janın arı üşin qurban etken, adal ul bop anadan twıp, el tiregine aynalğan batırlarımız senimdi serigi – tulparına qarızdar.

Qazaq poézïyasınıñ düldüli Ilïyas Jansügirov qazaq pen jılqınıñ egiz uğım ekenin öz öleñinde bılayşa tebirene jırlaptı:

«Janına elimizdiñ jılqı jaqqan,

Jılqığa jetpegen köz jawtañ qaqqan.

Minseñ – at, işseñ – qımız, jeseñ – qazı,

Qaşannan qazaq xalqı jılqı baqqan.

Attı artıq körgen elmiz mingen taqtan,

Qızıq-aq bizdiñ bäyge qırda şapqan.

Şıdarma qazaq janı uşıp ketpey,

Attarğa şañ şığarıp kele jatqan».

Qazaq – jılqı minezdi, rwxı ot, namısı şoq batır xalıq dep beker aytpasaq kerek-ti.

«Osı basqa xalıq qaydan jaralsın, meyli, maymıldan bolsın, şatağım joq. Däl bizdiñ qazaq xalqı jılqıdan, tulpardan twğan» dep jazwşı Asqar Süleymenovtiñ sözimen tarqatar bolsaq, uşqan qustıñ qanatı, jügirgen añnıñ tuyağı talatın sayın dalanı alaköz jawdan astındağı serigimen birlese qorğap, tarïx saxnasına at üstinde şıqqan, tulpardıñ tuyağımen sayın dalasına menşiktep mör basqan qazaq üşin jılqınıñ ornı bölek. Jawgerşilik zamanda üydiñ beldewinde atı baylawlı, nayzası tigwli turmay, elin qorğawğa jayaw bara almay, joldastarınan qalıp qoyudı är jigit özine namıs sanağan. Şabwılğa şıqqanda şaşasına şañ juqpay jol bastağan Qobılandınıñ Taybwrılı, Alpamıstıñ Bayşubarı, Er Tarğınnıñ Tarlanı, Ïsataydıñ Aqtabanı tarïxï zerdemizden oyıp turıp orın alğan, jadımızğa tereñ ornağan keyipkerler.

Qazaq üşin jılqı tülik bitkenniñ töresi. Basqa tülikter adamğa qızmet etwge ğana jaratılğan bolsa, jılqı – erdiñ qanatı. Bay tilimizde jılqığa qatıstı uğımdar öte mol. Urpağın örbiter ulın «at ustarım» degen qazaq ulınıñ alğaş atqa otırğanın atap ötw räsimi –«toqımqağar»toyınan bastap, adamnıñ pänïden baqïğa attanğanınıñ belgisi«at tuldawğa»deyingi bükil tirşilikti jılqı malımen, qazanatpen baylanıstırğan. Erdiñ bïik bolmısınqazekem «Jılqınıñ da jılqısı bar, qazanat deydi, Jigittiñ de jigiti bar azamat deydi» degen bir-aq awız söben tüyindep aşqan.

«Azamat boldı» degen uğımnıñ özin «At jalın tartıp mindi» dep jatamız. Jolı bolğan jigitti «Atı ozıp tur» deymiz. Urpaq almasadı degen oydı «At tuyağın tay basar» degen tirkespen jetkize beremiz. Köşeli adamnıñ balasın, ürim-butağın «Tulpardıñ tuyağı» desek, jubın jazbay birge öskenderdi «Tay-qulınday tebisken», attıñ minezin jaqsı biletin epti de alğır adamdı «At qulağında oynaydı», iske belsene kirisip, naqtı maqsat qoya bilgen jandı «At quyrığın şart tüydi», bayırğı qurbı-qurdas, sırlas jandardı «Üzeñgi joldas» dep sïpattasaq, «Qazaq jılqı minezdi» dep xalqımızdıñ psïxologïyalıq bolmısın aytqındaymız.

Özgege peyilimizdi bildirip, alğawsız tilegimizdi aqtarğanda da jılqı malına qatıstı söz tirkesterin paydalanwımız zañdılıq. Talabıñ oñ, qadamıñ sätti bolsın degendi «Quyısqanıñ berik bolsın», ulıñ aytwlı azamat bolsın degen aq peyilimizdi «At ustarıñ öziñe tartsın», äbden babında turğan, alımdı da şalımdı qayrattı adamdı «Bäyge atınday jarağan» dep tañğalsaq, sımbattı denesi köz tartar jandı «Qulın müşesi buzılmağan» dep tüyemiz.

Elbasımız Nursultan Nazarbaevtıñ 2017 jıldıñ 12 säwirinde jarïyalanğan «Bolaşaqqa bağdar: rwxanï jañğırw» attı bağdarlamalıq maqalasınıñ jalğası retinde şıqqan «Ulı dalanıñ jeti qırı» attı saraptamalıq maqalanıñ birinşi bölimi «Atqa minw mädenïeti» dep atalwı beker bolmasa kerek-ti.

«Elimizdiñ soltüstik öñirindegi éneolït däwirine tïesili «Botay» qonısında jürgizilgen qazba jumıstarı jılqınıñ tuñğış ret qazirgi Qazaqstan awmağında qolğa üyretilgenin däleldedi», – degen Elbası qazanattıñ qazaqtıñ ömirindegi salmağın saralap, jılqınıñ erekşeligin daralap «Tw ustağan salt attı jawıngerdiñ beynesi – batırlar zamanınıñ eñ tanımal émbleması, sonımen qatar, attı äskerdiñ payda bolwına baylanıstı qalıptasqan köşpendiler älemi «mädenï kodınıñ» ayrıqşa élementi» dep tüyindepti.

Qazaqstannıñ barlıq aymaqtarınan kezdesetin arïy, saq, ğun kezeñderiniñ eskertkişteri (b.z.b. 1-mıñjıldıq – b.z. 2 ğ.) ejelgi Qazaqstanda jılqınıñ qolğa üyretilip qana qoymay, bul maldıñ erekşe qasterlenip, ädet-ğurıptıq räsimderdiñ ajıramas bir böligine aynalğanın körsetedi. Älemde alğaş ret eki doñğalaqtı arbanı oylap tapqan arïyler oğan uşqır tulparların qos-qostan jegip alıp, sarı dalanıñ sadaqtı sardarlarına aynaldı. Saqtardıñ balaları men äyelderine deyin at üstinde soğısw täsilderin jas kezinen jetik meñgerip, körgen jurttıñ zäresin uşırğan.

«Olar attarına da mıstan kewdeni jawıp turatın sawıt kïgizedi, – dep jazadı ejelgi grek tarïxşısı Gerodot, – al jügenderin, şılbırın altınmen äşekeyleydi».

Belgili zerttewşi, étnograf, jılqı taqırıbın tereñinen zerttep jürgen ğalım Axmet Toqtabay büginde dünïejüzinde 65 mïllïon jılqı jäne 250-den astam jılqı tuqımı barın aytadı.

«Jılqı bizdiñ qazaq jerinen şıqqan. Bul jäy aytıla salğan söz emes. Oğan Kökşetaw oblısındağı Botay qonısınan tabılıp jatqan jılqı süyekteri dälel. Älemdik arxeologïyada däl osılay bir qonıstan jüz mıñdağan jılqınıñ süyeginiñ tabılwı bolmağan. Osı qonıstı köptegen ğalım zerttep, arxeolog Vïktor Zaybert otız jıldan astam waqıt qazıp jatır. Arxeologïyalıq jäne paleologïyalıq zerttewler jürgize kele tabılğan jılqılardıñ qazaqtıñ jabısınan aynımaytını belgili boldı», – dep jazğan ğalım «Qazaqtıñ barlıq şekarası jılqı tuyağımen sızılğan jäne qorğalğan. Qazaqtıñ tarïxı – jılqınıñ tuyağımen jazılğan şejire desek te boladı. Osınday alıp terrïtorïyamızdı qorğawğa kömektesti. Jılqı sol zamanda atom qarwı sïyaqtı boldı desem, artıq aytpaymın. Sebebi, ol mıñdağan şaqırımdı bağındıratın küşke ïe edi. Dälirek aytsaq, jılqı köbeyip ketkende bizdiñ arğı atalarımız jayılım men jaylaw izdep, basqalardıñ jerin tartıp alıp, şekaranı keñeytken. Keyin ïelik etken jerlerin jılqımen qorğağan»,- dep tujırımdaydı.

Eldik nışanda arğımaq beynesin paydalanw geral’dïster tilinde arıstannıñ jürektiligin, qırannıñ qırağılığın bildiredi. Memleketimizdiñ qasïetti rämizderiniñ biri – Eltañbamızda bederlengen qanattı pıraq beynesi zañğar bïikke samğawdı, keleşekke umtılwdı, armandawdı bildirse, şïratılğan müyiz qaysarlıqtı, qayrattı, ses pen aybattı ayşıqtaytının bilemiz.

Tağdırı qaşanda xalqımen bite qaynasqan jılqı malınıñ basınan talay teperişter ötkeni de ras-tın. 1925-1933 jıldarı Qazaq ölkelik partïya komïtetiniñ xatşısı bolğan Fïlïpp Goloşçekïnniñ «qazaqtardıñ jılqısı men tüyesin qurtpasa jel sekildi awıp kete beredi» degen surqïya sayasatınıñ kesirinen jılqı malın jappay qırw nawqanı qoldan uyımdastırılsa, 1953-1964 jıldarı KOKP Ortalıq Komïtetiniñ bas xatşısı N.Xrwşçevtiñ «traktor turğanda jılqı malınıñ qajeti joq» degen sözin qağïdağa aynaldırğandar dala säygülikterin qurtw jolında şabwıl bastadı. Endi ol künder qaytıp kelmesin deyik.

Bïılğı jıldıñ qañtar ayında Memleket basşısınıñ «Ulı dalanıñ jeti qırı» maqalasında aytılğan atqa minw mädenïetin jalpaq jurt tüsinetin mädenï dünïege aynaldırw bastamasın qoldağan Batıs Qazaqstan oblıstıq tarïxï-ölketanw mwzeyi ujımı mwzeyşiler arasında atqa minwdi nasïxattaw çellendjin bastadıq. Ata-babadan mïras bolğan bul muranı saqtaw üşin onı qur bilip qoymay, jañğırtıp, qoldanısqa engizwdi maqsat ettik. BQO tarïxï-ölketanw mwzeyi atqa minw çellendjin aldımen Mañğıstaw, Aqtöbe, Qızılorda oblıstıq tarïxï-ölketanw mwzeylerine éstafeta retinde tabıstadıq. Bastamamızdı qoldağanMañğıstaw oblıstıq mwzeyi arnayı vïdeo tüsirip, Pavlodar jäne Atıraw oblıstıq mwzeylerine usındı. Pavlodar oblısınıñ mwzeyşileri éstafetanı Aqmola jäne Qarağandı oblıstıq mwzeylerine usındı. Sır eliniñ mwzeyşileri éstafetanıTürkistan oblıstıq tarïxï-ölketanw mwzeyijäneJambıl oblıstıq tarïxï-ölketanw mwzeyine usındı. Aqmola oblısınıñ mwzeyşileri arnayı «Botay-Bwrabay» aşıq aspan astındağı arxeologïyalıq-étnografïyalıq mwzeyinde ata-babamızdıñ jılqını qolğa üyretw tarïxın bayandadı. Aqmolalıq mwzeyşiler atqa minw mädenïetin nasïxattaw éstafetasın Soltüstik Qazaqstan jäne Qostanay oblıstıq tarïxï-ölketanw mwzeyine joldadı. Qarağandılıq mwzeyşiler Qostanay jäne Şığıs Qazaqstan oblıstıq mwzeyine usındı. Çellendjdi Qostanay jäne Soltüstik Qazaqstan oblıstıq tarïxï-ölketanw mwzeyi de qoldadı. Söytip bul bastamamızdı barlıq oblıstıq mwzeyler qoldap, çellendj kezinde tüsirilgen beynerolïkter elge ülken äser etti.

Ata-babalarımız ulan-baytaq jerimizdi säygülikpen qorğap, bizge amanattap ketse, Qambar ata tüligi men oğan qatıstı barlıq salt-dästürimizdi saqtaw – bizge sert.

MirbolatMïrbolat ERSAEV,

BQO tarïxï-ölketanw mwzeyiniñ dïrektorı, argymaq.kz

(Bastı foto: Baqıtnur Bürdesbekovtiñ kartïnası)

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>