عابيت مۇسىرەپوۆ. بوشايدىڭ ۇش قاراسى

Qulanqara

بوشايدىڭ ۇش قاراسىن مەن ەكى ۇلى تويدا كوردىم: ەكى تويدا دا باس بايگەلەردى بوشايدىڭ ۇش قاراسى اكەتتى – «قۇلانقارا», «بۇلانقارا», «جەلمايا»!

بۇل ۇش قارا اتتىڭ ۇشەۋى دە شىعىس قازاقستانداعى ۇلكەن نارىن اۋدانىنداعى لەنين كولحوزىنىڭ اتتارى. كولحوز تۇرسىن اۋدانىنا, اۋدانى تۇرسىن وبلىسىنا, وبلىسى تۇرسىن بۇكىل رەسپۋبليكامىزعا ابىروي-اتاق اپەرىپ جۇرگەن ايگىلى اتتار: «قۇلانقارا» مەن «بۇلانقارا»  – بايگە اتتارى, «جەلماياسى» – جورعا.

ون جەتى جىلدان بەرى سول كولحوزدىڭ باستىعى بولىپ كەلە جاتكان بوشاي كىتاپباەۆ – عىلىم كانديداتى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, زامانىمىزدىڭ وزىق ازاماتتارىنىڭ بىرى.

ول بىر جانى اقىن ادام. ونىڭ اقىندىعى جورعا-جۇيرىكتەرىنە قويىلعان اتتارىنان دا كورىنىپ تۇر: «قۇلانقارا», «بۇلانقارا», «جەلمايا». وسى ۇش اتاۋدا قانداي تەڭەۋلەر, قانشا پوەزييا جاتىر!.. بۇل قۇلاتاي, Cۇراتاي, جۇماتاي دەگەن سيياقتى ماعىناسىز ۇيقاستىرا سالعان زاتتار ەمەس, پوەزييالىق مانى بەرىلگەن, ات ۇستىندە وسكەن ەلدىڭ پوەزيياسىنىڭ اۋەنى بار اتاۋلار.

وتكەن جىلعى تازا كىرىسى بىر ميلليون ەكى جۇز مىڭ سوم بولعان ميلليونەر كولحوزدىڭ باستىعى بوشاي جولداس سالا-سالا شالقىپ جاتكان شارۋاشىلىعىن مىنسىز باسقارا وتىرىپ, ۇش قارانىڭ باپتالۋىنان دا كوزىن ايىرمادى. سەنىمدى جىلقىشى, تاجىريبەلى اتپاز قوجامسەيىت اسانتاەۆ ۇش قارانىڭ شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماي باقسا دا, ات باپتاۋدىڭ قوس تىزگىنى بوشايدىڭ قولىندا ەكەنى داۋسىز. سوندىقتان اتاقتى ۇش قارا ات – “بوشايدىڭ ۇش قاراسى” دەپ اتالادى.

لەنين كولحوزى – ارى ەگىستى, ارى مالدى, باي كولحوز. بيىل 13 مىڭ گەكتار ەگىن سالعان. وتكەن بەسجىلدىكتىن قورىتىندىسىندا بەس جىل بويى گەكتارىنان 21 تسەنتنەر استىق الىپ وتىرعاندىقتان بوشاي كىتاپباەۆ جولداسقا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلدى.

بۇل كولحوزدا 25 مىڭ قوي, 7 مىڭ قارا مال, 1800 جىلقى بار ەكەن. بوشاي باسقارعالى كولحوزدىڭ مالى جۇتقا ۇرىنعان ەمەس, ىلعي وسۋ جولىندا.

بوشاي باسقارىپ وتىرعان كولحوز – وز تۇرعىلاستارىمەن سالىستىرعاندا وزىق مادەنيەتتى كولحوز. كىتاپحانالارى بار, ورتا دارەجەلى ۇش مەكتەبى بار. وقىتۋشىلارىن, اگرونوم, مەحانيزاتورلارىن, ادام, مال دارىگەرلەرىن قوسقاندا ۇلكەن بىر قاۋىم ينتەلليگەنتسيياسى بار. مادەنيەتتىلىك كولحوز جۇمىستارىن باسقارۋدا دا, سول جۇمىستى ىستەۋدە دە ەرەكشە كورىنىپ تۇر. بۇل كولحوزدا بەيباستاقتىق, ادەپسىزدىك, ماسكۇنەمدىك, ەڭبەككە كەرەناۋلىق دەيتىن كورگەنسىزدىكتەر سيرەك كەزدەسەتىن سيياقتى. وزىق كولحوزدىڭ ەڭ الدىمەن ادامدارى وزىق. مەن بiلەتىن سوڭعى 4-5 جىلدىڭ ىشىندە شىعىس قازاقستان, سەمەي, الماتى وبلىستارىنا بايگە بەرمەي جۇرگەن ۇش قارا سول وزىق كولحوزدىكى.

ات جارىسىنىڭ قاي تۇرى بولسا دا بارلىق جۇيكە تامىرىڭدى بىرگە شىمىرلاتادى. جالعىز قارا بولىپ وزىپ كەلە جاتكان بايگە اتىن كورگەندە كوزىڭە يە بولا المايسىڭ. اۋزىنان شىعىپ كەتكەن سوزىڭ تۇگىل داۋسىڭا يە بولا المايسىڭ. بۇل قۋانۋ عانا ەمەس, تەڭەۋى جوق ۇلكەن سەزىم. وتىرعان ورنىنان ۇشىرىپ تۇرعىزاتىن سەزىم – پوەزييا. كۇي پوەزيياسى, ان بيىگى, پوەزييا بيىگى! كوز الدىڭا تايبۋرىل كەلەدى, قۇلاگەر كەلەدى, قۇلاعىڭدا – قۇرمانعازى! وي-سەزىمىڭ باسقا تىرشىلىكپەن تۇگەل اجىراسقان. وسى كەزدە جاراتىلىستىڭ بار كوركەمدىگى سول وزىپ كەلە جاتقان اتتا عانا قالادى. ات الدىندا باسىڭدى يگەندەيسىڭ. ويتكەنى ول العا تارتقان ۇتىمدى قوزعالىستىڭ كوركەم بەينەسى, مىنسىز سۇلۋلىق. تەگى, مەن ماشينا, تەحنيكا سەكىلدى زامانىمىزدىڭ پوەزيياسىن نەمەرەلەرىممەن بىرگە سەزىنسەم, ات پوەزيياسىن بابالارىمداي سەزىنسەم كەرەك.

الى ەسىمدە, 50-شى جىلدان از عانا ارىرەك الماتى يپپودرومىندا بولعان ۇلكەن بىر بايگەدە كارىم مىڭباەۆ اكەلىپ قوسقان تورىالا ات بىر اينالىم جالعىز دارا وزىپ كەلگەندە مۇحتار مارقۇم كارىمدى كوك جەلكەدەن تۇيگىشتەي باستادى. اۋزىنا «وي-وي!» دەگەننەن باسقا سوز تۇسپەپتى. كوزىندە پارلاپ كەتكەن جاس ەدى. ەكى اسكەري پولكوۆنيك توپ ىشىنەن تۋرا جۇگىرىپ بارىپ, اياڭداتىپ جۇرگەن اتتى توقتاتىپ, الدىنا ەكى اياعان سىلاي باستادى. بۇل كارiمنiن وزى باپتاپ, وزى عانا مىنىپ جۇرگەن اتى ەدى. ەكى-ۇش جىل بويىندا الدىنا مال سالماي كەلە جاتقان.

كارىم قايتىس بولعاننان ەكى جىل كەيىن بايگەگە باپسىز اكەلىپ قوسىلعان تورى توبەلدىڭ تراگەديياسىن دا كوردىك. قارا تەرگە مالشىنىپ, تورت اياعى تورت جاققا كەتكەن. بۋاز بيەدەي قارنى قامپيىپ, جۇرت الدىنان ارىز ايتىپ جىلاپ وتكەندەي ەدى. قۇلاق تۇبىنەن سورعالاعان تەر كوزىن جۋىپ كەتكەن. جۇلدەگە ىلىنگەن جوق, ارينە. ۇستىنە مىنگەن ۇزىن سيراق بىرەۋ ەكى اياعىن ۇزەڭگىگە شىرەپ الىپ, قوس وكپەدەن شوقپارمەن ۇرعانداي تەبىنىپ كەلەدى. ول تەبىنگەن سايىن اتتىڭ دىڭكەسى قاتىپ, اياعىندا جورتاقتاي بەرىپ توقتاپ قالدى دا, كىسىنەپ جىبەردى. بۇل جولى دا مۇحتار ەكەۋمىز بىرگە, قاتار وتىر ەدىك, ۇندەسپەي ورنىمىزدان تۇرىپ كەتىپ قالدىق. تورى توبەلدەي اسقان جۇيرىك اتتى قور قىلعان ادامدارعا نارازىلىق كورسەتىپ كەتتىك.

بوشايدىڭ ۇش قاراسىن مەن ەكى ۇلى تويدا كوردىم: العاشقى رەت ۇلى اقىنىمىز ابايدىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولعان تويىندا, بىلتىر. ەكىنشى رەت كۇنى كەشە عانا وتكەن حالىقتىق پوزييانىن الىپ اقىنى جامبىل بابامىزدىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولعان تويىندا. وسى ەكى تويدا دا باس بايگەلەردى بوشايدىڭ ۇش قاراسى اكەتتى.

بۇل ەكى تويدا دا ات جارىستارى وتە جاقسى ۇيىمداستىرىلدى. ەكەۋىندە دە جارىس اينالمالى تۇردە وتكىزىلگەندىكتەن تويعا كەلگەن جۇرت بايگە قىزىعىن باستان-اياق تۇگەل كورىپ وتىردى. اتتاردىڭ شاما-شارقى, اتقا مىنگەن بالالاردىڭ قالاي تاسىلدەنگەنى مەن شەبەرلىگى جارىستىڭ ار كەزەڭىندە كوز الدىندا بولدى. سابيتتىڭ 60 جىلدىق, ىليياستىڭ 70 جىلدىق تويلارىن دا بەيباستاقتار مەن كوتەرمەشىلەر اتتاردى بىت-شىت قىلىپ قۋىپ اكەتىپ, قايسى اتتىڭ وزعانىن, قايسى اتتىڭ ارتتا كالعانىن كورە الماي كەتكەمىز. ەشبىر اتقا بايگە دە بەرىلمەگەن. بۇدان بىلاي بارلىق بايگە, بارلىق ات جارىس اينالمالى تۇردە وتكىزىلگەنى دۇرىس ەكەن.

اباي تويىندا جيىرما كيلومەترلىك اينالمالى بايگەگە 40-50 ات قوسىلىپ ەدى. بوشايدىڭ «قۇلانقاراسى» جەكە-دارا جالعىز كەلدى. وعان ەڭ تاياۋ كەلە جاتقان اتتار بىر اينالىم كەيىن قالدى. «قۇلانقاراعا» مىنگەن 12 جاسار بالا ۆالەريي اتىنا بىر رەت قامشى ۇيىرمەستەن تۇيعىنداي تۇيىلىپ وتە شىقتى. «قۇلانقارا» الى اۋىزدىعىمەن الىسىپ كەلەدى ەكەن. قارسى الدىنان سوققان جەلدى (تۇتقىر اۋانى) اتتىڭ باسى مەن ەڭكەيە وتىرعان بالانىڭ باسى بىرگە جارىپ وتىپ كەلە جاتقانى تانىلادى. بۇرىنعى اتپازدار مۇنداي تاسىلقوي بالانى «اتتىڭ قۇلاعىندا وينايدى» دەيتىن.

ون التى كيلومەترلىك بايگەدە «بۇلانقارا» ەكىنشى بولىپ قۇيرىق تىستەسە كەلدى. وتىرعان جۇرت دۋ ەتە تۇستى:

– وزىپ كەلگەن كولدەنەڭ قوسىلعان ات! كولدەنەڭ قوسىلعان  ات! – دەستى.

ەرتەڭىنە «كولدەنەڭىنەن قوسىلعان ات ەكەۋ ەكەن. “بۇلانقارا” سونىڭ بىرەۋىن باسىپ وزىپ, ەندى بىرەۋىنەن قۇيرىق تىستەسىپ قالىپ ەدى» دەگەن لاقاپ تارادى. تەكسەرە كالعان ادام بولسا, انىعىنا جەتكەن شىعار. ەشكىم تەكسەرمەسە, شيكىلىك بولعان ەكەن دەپ ويلاۋعا بولادى.

جورعا جارىسىندا بوشايدىڭ «جەلماياسى» تاعى دا جالعىز-دارا بولىپ كەلدى. قازاقشا ايتقاندا باسقا جورعالار دالادا قالدى. سەگىز كيلومەتر جورعالاعان «جەلمايا» بۋسانعان دا جوق. سونىمەن اباي تويىنىڭ ەكى باس بايگەسى, بىر ەكىنشى بايگەسىن بوشايدىڭ قارالارى اكەتتى.

جاكەڭنىڭ تويىندا «بۇلانقارا» مەن «جەلمايا» تاعى دا ەكى باس بايگەنى اكەتتى («قۇلانقارا» اقساپ قالدى).

ون ەكى كيلومەترلىك بايگەدە بىرىنشى بولىپ كەلگەن الماتى وبلىسىنىڭ قارا اتى دا اسقان جۇيرىك ەكەن. ۇستىنە مىنگەن بالا دا اقىلدى, تاسiلقوي ەكەنى تانىلدى. بوشايدىڭ كارالارىمەن تالاس جالعىز جۇيرىك سول ما دەپ قالدىق.

ايتتى-ايتپادى, ۇش جۇيرىكتىڭ جەم-شوبىن بوشاي باتىردىڭ الا كەلگەنىنە وز باسىم كۇماندانعام دا جوق.

بۇل جولى «بۇلانقاراعا» مىنىپ شاپقان بالا 14 جاسار ەرشوق اسكەنوۆ ەكەن. «جەلمايامەن» جورعا جارىسىنا دا سول ەرشوق تۇستi. باقىلاعان ادامعا بوشاي بالالارىنىڭ بۇلجىتپاي ۇستايتىن بىرنەشە ۇتقىر تاسىلدەرى بارى بايقالادى. بۇل بالالار اتتىڭ وكپەسىن قىسىپ تەبىنبەيدى. اتتىڭ شابىس ىرعاعىن بۇزىپ, كامشىلامايدى. شالقايماي ەڭكەك وتىرعاندىقتان الدىنان سوققان جەل (تىعىز اۋا) بالانىڭ كەۋدەسىنە دە تىرەلمەيدى, ىقشام كيىنگەندىكتەن جەل كەۋلەپ ەتەگىنەن دە تارتپايدى. بوشايعا ايتۋعا لايىق بىر ەسكەرتۋ – اتتارىنىڭ قۇيرىقتارى ۇزىنىراك. ازداپ تاراپ, ازداپ قىسقارتسا دا, اتتارىنىڭ سانى بۇزىلمايتىن سيياقتى.

اتتار دۇركىرەي جونەلىپ بەرگەندە بوشايدىڭ اتتارىن بiرىنشى شوعىردىڭ ىشىنەن كورە المايسىڭ. مەرزىمدى جەردى ورتالاعان كەزدە عانا بوشايقارالار الدىڭعى توپتى تىقسىرىپ كەلە جاتادى. بۇل كەزدە العاشىندا شىعا تارتقان اتتار ەندى ەكىنشى, ۇشىنشى شوعىرلاردىڭ ىشىندە تانىلادى. كەلەسى اينالىمداردا بوشايقارالار جىلىسىپ جونەلەدى دە كەتە بارادى. ەندى ولار ەشكىمدى ماڭايلاتپايدى.

بوشاي اتتارىن بىلتىر اباي تويىنا دا ماشينامەن اكەلىپ ەدى. بيىل بىر مىڭ التى جۇز كيلومەتر جەردەگى الماتىعا دا ماشينامەن اكەلدى.

***

– اتتار ماشيناعا وزدەرى مىنىپ, وزدەرى تۇسەدى, – دەيدى بوشاي. –اتقا دا تازا اۋا كەرەك. اندا-ساندا جەرگە تۇسىرىپ سارالاتىپ, بويىن جازدىرىپ الامىز. بايگەگە ازداپ ەرىگىپ كەلىپ قوسىلادى.

ات جارىستارى ات ۇستىندەگى ويىندار تۇگەلى يسى سپورتقا جاتادى. مۇنىڭ بارىنە دە اتتىڭ باپتالۋىمەن بىرگە ويىنعا قاتىناساتىن جاستاردىڭ جاقسى ازiرلەنۋى كەرەك. اسىرەسە ات ۇستىندە ويىن كورسەتەتىن جاستاردى سپورتتىق ماعىنادا تولىق ازىرلەۋ كەرەك. توي بولاردىڭ الدىندا عانا ەمەس, ولار ازىرلەنىپ كەلۋگە تيىستى. سپورت ماماندارىنىڭ قولىنان وتۋگە تيىستى. ولاي بولماعان كۇندە ونەر كورسەتۋدىڭ ورنىنا كۇلكى بولامىز.

جاكەڭ تويىندا نە كوردىك؟ قازاق جاستارىنان جەردەن كۇمىس الا العان بىر جىگىت بولعان جوق. «كوكپار» دەگەنىمىز ۇيقى-تۇيكى بىردەمە بولدى دا تارادى. بۇل بىزدىڭ بايىرعى ويىندارىمىز ەمەس پە؟! «قىز قۋۋ» دا قىزىقتىرعان جوق. بۇل العىر قىراننىڭ التايى قىزىل تۇلكىگە تۇيىلۋى ەمەس پە؟ العىر مەن الدىرماستىڭ ونەرىن كورسەتۋلەرى ەمەس پە؟ تارسىل-تۇرسىل تىك شاپكىلاماي, جۇرت الدىندا ار تۇرلى ايلا-تاسىل, ونەر كورسەتسە نەسى بار؟ جىگىت تۇيىلىپ كەلگەندە قىز اتىن تەجەپ كالىپ, جىگىتتى قاسىنان «قۇر اۋىز» وتكىزىپ جىبەرمەس پە؟

بۇل ويىننىڭ بايگەسى – جىگىت قىزدى قۋىپ جەتسە سۇيەدى. سۇيە الماسا, قىز ونى قامشىلاپ قايتادى. ال سۇيىسە السا شە؟ ەكەۋى اشەيىن قاتار شاۋىپ قايتا ما؟ جوق, قىزدى قۋعاندا دا, جىگىتتى قۋعاندا دا ونەر كورسەتىلۋى كەرەك: كىران ونەرى, تۇلكى ونەرى!

بىر ورەسكەل جىگىت قىزدى كادۋىلگىدەي سۇيەمىن دەپ اتتان قۇلاتىپ الدى. ارينە, «كادۋىلگىنىڭ» كەرەگى جوق, تۇسپالى كەرەك, بالاماسى كەرەك. نامىستانعان قىز ورەسكەل جىگىتتى اياۋسىز قامشىلاپ كايتقاندا ريزا بولىپ وتىردىق. بىراق قامشىلاۋدىن دا بالاماسىن تابۋ كەرەك. مىسالى, قىز قامشى سىلتەگەندە جىگىت قايقاڭ ەتىپ قالسا و دا تۇسپال عوي. قىسقاسى, بۇل ات جارىسى عانا ەمەس, الدىمەن قىز بەن جىگىتتىڭ ونەر جارىسى بولۋ كەرەك.

قىزدار جارىسىنا دا بىر ۇسىنىس قوسقىم كەلەدى. قىزداردىڭ كورىنىسكە جەلبىرەگى كوپ كويلەكتەرىمەن, ۇكىلى بورىكتەرىمەن شىققاندارى ابدەن دۇرىس, اسەم كورىنىس. بىراق جارىسقا سول كيىمدەرىمەن تۇسكەندەرى اتتارىنا وبال ەكەن. قارسى الدارىنا گۋلەگەن جەل جەلبىرەگى كوپ جىبەك كويلەكتەردىڭ ەتەك-جەڭىنەن ۇزدىكسىز تارتىپ كەلە جاتقانىن كورەسىڭ. قىزدار قيسايا بەرگەن ۇكىلى بورىكتەرىن وڭ قولىمەن تۇزەي بەرگەنشە ات كوزىنە قامشى شالىنادى دا ات ىعىسىپ كەپ شابىسىنان جاڭىلىپ قالادى. جارىسقا تۇسكەندە قىزدار دا جەل كەۋلەمەيتىن ىقشام كيىم كيەتىن بولسىن. ودان سوڭ «قىزدار جارىسىنا» كانىگى سپورتسمەنكالار قوسىلماۋى كەرەك. اتىنىڭ شابىسىن سەكۋندومەترىنە دەيىن بىلىپ العان سپورتسمەنكا, تىپتى, وزباي كويمايدى. ونىڭ ۇستىنە سپورتتا تەڭ كۇشتەر, شامالاس سالماقتار سىناسادى.

الدىمىزدا سوۆەت وداعىنىڭ 60 جىلدىق تويى تۇر. كەلەر جىلى الماتىدا ازييا-افريكا جازۋشىلارىنىڭ V كونفەرەنتسيياسى وتەدى. كونفەرەنتسيياعا دۇنيە جۇزىنەن تۇگەل قوناقتار شاقىرىلادى. كونفەرەنتسييانىڭ شەك-شەڭبەرىن وسى ماعىنادا مولشەرلەپ ازىرلەنۋىمىز كەرەك. مەن سۋداندا وڭكەي اق نار – جەلمايالاردىڭ جارىستارىن, نيگەرييادا ات جارىستارىن كوردىم. جەلمايالار شۇۋ دەپ جونەلە بەرگەندە ۇشا بەرگەن بىر توپ اققۋعا ۇقساپ ەرەكشە بىر كوركەم كورىنىس بەرەدى ەكەن. ازييا-افريكا ەلدەرىنىڭ قايسىسىنا بولسا دا جارىس سپورتتىق ونەر دارەجەسىنە كوتەرىلگەنى تاڭسىق. جالپى ۇلتتىق ويىنداردىڭ بارى دە كوركەمونەر دارەجەسىندە بولعاندا عانا قىزىقتىرا الادى.

كەلەتىن قوناقتار, ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق كوركەمونەرىنە, ۇلتتىق ويىندارىنا, ۇلتتىق داستارقانىنا, ارالاسىپ جۇرگەن ادامدارعا كوزدەرىن تىگە قارايدى. سىناۋ ۇشىن ەمەس, بىلۋ ۇشىن, تانۋ ۇشىن. شالا كورىنىستەردەن شالاعاي كورىتىندى جاساپ كەتەدى. ەڭ ۇلكەن ۇيات – كانىگى ۇلتتىق ويىندارىمىزدى شيكىلى-پىسىلى كورسەتۋدە بولىپ جۇرمەسىن.

وسىنداي جيىن-تويلاردا سالماقتىڭ كوبى جاستارعا تۇسەتىنىن ەسكەرىپ, ماقالانى «لەنينشىل جاس» گازەتىنە ۇسىنۋدى ماقۇل كوردىم. يلاھي, اركىم تويعا بوشايداي ازىرلەنگەي-اقتى.

Gabit M.عابيت مۇسىرەپوۆ, argymaq.kz

“لەنينشىل جاس” گازەتى. 1972 جىل

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>