Näbïdolla KÏKEBAEV, Januzaq AYaZBEKOV. Kïe men ïe

JnlxvDvKZr8

Qostanaydağı “Qazaq tulparı” jılqı zawıtınıñ dïrektorı, Awıl şarwaşılığı ğılımdarınıñ doktorı, akademïk Näbïdolla Kïkebaev pen “Qostanay tañı” gazetiniñ Dïrektor-Bas redaktorı, Qazaqstannıñ Qurmetti jwrnalïsi Januzaq Ayazbekovtıñ suxbatı.

ayazbekovJanuzaq: Jurtqa ayan, el awzında üş bï aytıptı degen söz bar. Täwke zamanında Kültöbeniñ basında jurt üşewinen zaman qulqın suraptı. Sonda Töle bï: “Jılqı bitken köp kisinep ketken joq pa, äyel bitken köp kisimsinip ketken joq pa” dep, Qazıbekke meñzegende, ol: “Jılqı bitken köp kisinese, el şetine bir dübir jeteyin dep jürgeni bolmasın, äyelder köp kisimsinse, qadiriniñ öteyin dep jürgeni bolmasın” dep, Äytekege burıladı, sonda Äyteke: “El şetine dübir jetse, atıñnıñ jalı – panañ bolar, kök sawıtıñ – qatın, kök nayzañ – balañ bolar” degen eken.

Näbïdolla: Osı şeşender äñgimesinde Töle bï üy sırtındağı töbeni — erttewli turğan atıñ, el işindegi qarïyanı — jazwlı turğan xatıñ” deytini de bar ğoy. At üsti – töbe üsti. At üstinen ulan-ğayır jazıqtıñ köziñ talğanşa kökjïegine deyin şolıp şığasıñ. Aynaladağı tirlik-tirşilikke qarap ömir şirkinniñ qas-qabağın añdaysıñ. At üstine otırğan qazaqtıñ jürek-jüykesin, tula boyın ayrıqşa bir sezim, küy kerneydi. Qïyalına qanat bitedi, arman qusı şarıqtaydı. Bul pälsapa söz emes, ğılımï turğıdan da däyegi bar uğım.

Januzaq: Demek, at üstindegi qazaq – taq üstindegi qazaq. Qïsındı. Al endi, älgi, äyeldi kök sawıtqa teñegeni, kök sawıt – janıñnıñ qorğanı, yağnï, otbası – tas qamalday bol, odan oq oñaylıqpen ötpese kerek, ağarekï oq ötse – mert bolğanıñ. Balanı kök nayzağa teñewi, balañ – tiregiñ, jalğasıñ, nayzañ bolmasa, jawdan jayraysıñ. Zamanında aytılsa da, jañğırığı bügingi künge de jetip otır..
Osı öner atawlıda äyel men jılqınıñ qadir-qasïetiniñ jımdasıp jarasatını da, kereğar basqa da reñk alatını da aldıñnan şığarı xaq.

Näbïdolla: Bul ïmmwnïtet. Ana – mäñgilik urpaq uyası. Jılqı – ğasırlar boyı ulttıñ tirlik tutqası bolıp keldi. Osı ïmmwnïtetter tarïx tolqınında tunşığıp, talmawsırap ketwi ıqtïmal, biraq joğalmawğa tïis. Bul da bir är memlekettiñ damw satısınıñ qay satısında ekenin bildiretin körsetkişterdiñ biri.

Januzaq: Eger twrasın aytsaq, qazaqta bul ïmmwnïtettiñ jañğırığı ğana qaldı. At köp, gäp köp. Adam men täñirdi selbestirwşi däneker, ïesi ölse de, onıñ añsağan muratına jetkizer jebewşi at degen pälsapalıq äfsanalar, añızdar az aytılğan joq.

Näbïdolla: Qazir älemde jılqınıñ adamdıq ïntelektine jaqındığın tanıp, onıñ bolmıs-bitimin barınşa damıtwğa umtılıp, jılqınıñ basqa qırınan damıtıp paydasın körip otırğan elder köp. Solardıñ biri – ağılşındar. Olar jılqı tabïğatınıñ bayırğı sïpatına özgerister engizip, jaña satığa köterdi. Bäygesiniñ tür-türin, at jegwdi sän-saltanatqa paydalanw, jılqı ösirwdiñ jaña mädenïetin qalıptastırıp otırğandar da solar. Qazaq attıñ qadır-qasïetin tanwday aq tanığanımen, örkenïet damwına säykes garmonïyada alıp kele alğan joq. Buğan ékonomïkalıq, sayasï, toğışarlıq sebepter älde de bolsa öziniñ äserin tïgizip otır. Ulı Abay: “Qarañğı soqır, qayğısız otır tamağı toysa jarqıldap…” demep pe edi. Jartı älemdi jawlap alğan monğoldar qanday küyde? Monğoldar da jılqınıñ tabïğatın öte tereñ bilgenimen şarwağa paydalanwmen, azıq-tülik deñgeyinen asa almay otır.

Januzaq: Aqparat zamanında adamnıñ bilmeytini jerdiñ astı-üstinde de qalmaytın türi bar. Qazirgi zamannıñ rayına qarap, kökirek közdiler ulttıq qundılıqtar dese kökiregi qarıs ayırıladı. Xalqımızdıñ birtektiliginiñ joyılıp bara jatqanınıñ bir sebebin qazaqtıñ attan tüskeninen köretin sizdiñ äriptesteriñiz de, zïyalı jurt ta köbeydi. Mısalı, tarïx ğılımınıñ doktorı, professor Bürkit Ayağan: “Mıñdağan jıldar at üstinen tüspey Tınıq muxït Dwnayğa deyin bïligin jürgizgen köne türkilerdiñ murageri qazaq jayaw qaldı. Atsız qalğan qazaqtıñ da minezi özgere bastadı. Burın mujıqtarmen kelimsekterge joğarıdan qaraytın dalanıñ erke uldarı endi müsäpir xalge tüsti” dese, “Qızıl ïmperïya aldımen alaştıñ atın aldı, artınan eldiñ basın aldı. Qazaqtıñ tabanın tas, janarın jas tildi. Jılqı minezi jündey tütildi. Ulanğayır dalanı ulan asır küyge bölegen tört tüliktiñ töresi, ardaqtı janwarlardıñ sarqını qaşa-qorağa qamaldı. Qaydağı bir jabılarmen jamaldı. “Üsti-nen sw tögilmes mayda qoñırlardıñ” ornına düñkildek, minseñ işi-bawırıñdı tüsirer “donçaktar” payda boldı” – deydi, jılqı jandı Baqıtbek Bämişulı. Qazaqtıñ degdar iriligi, kesek minezi altınnıñ sınığınday añsaytın qasïetke aynaldı. Sondıqtan ğalım Aytwğan Adamqululı: “Qazaqqa jılqı qaytıp kelmey, qazaqqa qazaq qaytıp kelmeydi” dep aşınadı. Munday qawip ötken ğasırlardan beri nebir alaştıñ jampozdarı men aqtangerleri aytıp ketken. Onı mısalğa keltirip, waqıt ozdırmayıq. Ärïne bul jerde tarïx döñgelegi keri aynalması, burınğıday attılı küyge tüspeytinimiz anıq. Mäsele, jaña dünïede qazaq ğasırlar boyı jılqısınan tanığan-tapqanın bügingi kädesine jarata ala ma? Tektilik tärbïeniñ bir tini şınımen-aq osı jılqıda desek, endi ne boladı?

IMG_9413Näbïdolla: Osı tusta, oyıñızdı tuzdıqtay tüswge Elbası aytqan Ewrocentrïstik keñestik nasïxat pen ğılım köşpeliler tarïxın sanalı türde kemsitti. Jalqaw, ınta-jigersiz, jartılay jabayı tirlik qurwşı xalıq dep muqatıp, qazaqtıñ ulttıq sana-sezimin küyretip – qulatw maqsatın közdedi. Al sizdiñ aytayın degeniñizdi uqtım. Qazir öz tizginimiz özimizde, eşkimge alañdamaymız, joğaltqanımızdı tabwğa, öşkenimizdi qayta tutatwğa boladı ğoy, nege istemeske, nege izdemeske, nege jasamasqa dep otırsız-aw. Bul jön-aq. Biraq aytwğa oñay. Mısalı, törtkil dünïede, bäygede eger babın tapsa qazaq tulparı arab pen axaltekeni şañ qaptırıp bağı janar edi. Bul jerde arab jılqısınıñ sağın sındırayın demeymin. Öytkeni, ol erteden – 7 ğasırdan belgili jılqı tuqımı. Onı qazaqtar “arabï jılqı” dep atağan. Jaratılw tabïğatınıñ özi mïftermen aralasıp ketken. Kezinde ewropalıqtar bir arab jılqısınıñ qunın asa joğarı bağalağan. Jer şarınıñ kez kelgen eli jılqı şarwaşılığında arab jılqısın paydalanğan. Ol 15 ğasırdan bastap taza qandı ağılşın, amerïkan, venger jılqılarınıñ payda bolwına birşama ıqpal etken. Parïj körmelerinde arab jılqıları eñ tañdawlılar qatarında eseptelgen. Bul tuqımnıñ qazir bizdiñ elde de bedeli joğarı. Onıñ ayğırların qazaq xalqı öziniñ jıl-qı tuqımdarın jaqsartwğa paydalandı. Arab jılqısı iri emes, şoqtığına deyingi bïiktigi 151 sm, turqı 149 sm, kewde oramı 175 sm, jilinşiginiñ oramı 19 sm. Tuyağı berik, öte sımbattı, uzaq jüriske tözimdi äri jürdek keledi. Şölge şıdamdı, kütim tañdamaydı. Qazaqstanda taza Arab jılqısı öte az.

Januzaq: Qıtaytanwşı Klara Xafïzovanıñ derek-däyekteri de oyıñızdı san-saqqa jügirtedi. Ertedegi Qıtay ïmperatorlarınıñ mingeni qazaq säygülikteri eken. Cïn’ dïnastïyasına dala bïlewşileri sıylıqqa asıl tuqımdı qazaq jılqıların üyir-üyirimen tartw etken körinedi. 1767 jılı qıtay ïmperatorına Abılay xan 300 aq attı sıyğa tartıptı. Qıtay ïmperatorınıñ saray swretşisi, mïssïoner Djwzeppe Kastïl’yane osınday tartw sätin aynıtpay qaz qalpında salsa kerek. Qazaq tulparları as-qan sulw beynelenipti. Köne qıtaylıqtarda eger qanattı atpen kökke jetseñ ölmes mäñgilikke ïe bolasıñ degen tüsinik bolğan. Siz Qıtayğa bardıñız, Qıtay jılqıların kördiñiz. Ne bildiñiz, ne tüydiñiz? Qazaq jılqısınıñ rwxı Qıtayda jürgen joq pa eken?

Näbïdolla: Qazaqtıñ ejelden körşi eldermen sawdası – tört tülik mal, onıñ işinde jıl-qımen bolğan. Äsirese körşilerimiz: Qıtay men Resey memleketteri qazaqtıñ eki närsesine asıq boldı, biri – ulan baytaq jerimiz, ekinşisi – esepsiz köp jıl-qımız. Qıtaydıñ bastı armanı 100 mıñdağan äskerin qazaq jılqısımen qamtamasız etw boldı. Söytip, 1757 jılı Abılay özi birinşi bolıp 200 bas jılqını kïim-keşek, kümis, jibek, farforğa ayırbastaydı. 1759 jılı Cïn’ patşalığınıñ qazaqtardan ayırbastap alğan jılqısınıñ sanı 10 mıñnan asıp jığılğan (Ürimji bazarı boyınşa ğana), al Qulja, Şäweşek, Tarbağatay bazarların qosa eseptesek jılına kem degende 30-40 mıñ bas qazaq jılqısı (orta jäne ulı jüz qazaqtarınıñ) ötip turğan. 1 jılqınıñ bağası 4-7 lyan turdı (1 lyan — 37,3 g kümiske teñ).
Qazaqı jılqılar negizinen Qıtaydağı qa-zaqtar turatın awdandarda ösiriledi, olardı Ile jılqıları dep ataydı. Bul jılqılar, Qıtaydağı eñ jaqsı jılqılar bolıp esepteledi. Bizdiñ jılqınıñ saqtalıp qalwı: birinşiden – qıtaylardıñ asa qızıqpawşılığında bolsa, ekin-şiden – özderiniñ jılqı tuqımdarı bolmağandıqtan qazaq jıl-qısın bwdandastırmağan, bizdiñ orıstandırw, otarlaw sayasatındağıday emes. Qıtayda alaman, qunan bäygeleri ötip turadı, onda negizinen Ile jılqıları şabadı. Bapkerleri – qazaqtar. Ertedegi Qıtaydıñ Xan dïnastïyası elşi jiberip, Üysin elinen asıl tuqımdı jılqını Qıtay orta jazığına aldırğannan bastap, Xan patşası W Dï “Pıraq” degen jırın jazıp, jılqınıñ ğalamat qudiretin tamsana jırlap, oğan “Pıraq” dep at qoyğan. Xan patşası W Dï Ferğanadan jetkizilgen “qan terleytin tulpar” sïyaqtı orta azïyalıq asıl tuqımdı jılqılardı Üysin saygülikterimen jäne moñğol jılqısımen bwdandastırıp, “danjün” dep atalatın jılqı tuqımın ösiripti. Söytip, Qıtaydıñ orta jazığında jılqınıñ tuqımı asıldanıp, Xan patşalığınıñ öndirisi de örkendep, äskerï qwatı da mıqtap artqan.

Januzaq: Bawırlas türkimenniñ axaltekesin aqın Esenğalï Rawşanov bir maqalasında türkimenderdiñ sulw müsindi axalteke jılqısınıñ dawsı birtürli jiñişkelew, sıbırlaq aqqwdıñ dawsınday estiletinine qınjıla, jaratılısı bölek asıl jılqığa ğajap dawıs jarasar edi aw dep jazğanı bar.

Näbïdolla: Ol ras, bawırlas türkimen xalqınıñ Axalteke jıl-qıları tözimdilik jağınan des bermeydi. 1935 jıldarı türikmen salt attıları Aşgabad pen Mäskew arasındağı 4 mıñ 300 km-di bar-joğı 84 künde jelip otırıp eñserip ötken. Eñ qïın ötkel bolıp sanalğan Qaraqumdı 3 künde basıp ötken. Dawısına keletin bolsaq, türkimenderdiñ dwtarlarınıñ jiñişke ünindey bolıp keledi. Qazaqtıñ qoñır, qoyu dawısınday qaydan bolsın.

Januzaq: Osı ıqılım zamannan köşpelilerge tän bir mentalïtet bar. Ïllïada dastanında skïf jılqınıñ kisinewin eñ jaqsı mwzıkadan joğarı qoyadı.

Näbïdolla: Gerodot “Tarïxında ” köşpeliler xaqında: “Olardıñ tabınatın jalğız qudayı – Kün. Künge arnap olar qurbandıqqa jılqı şaladı, öytkeni eñ jüyrik qudayğa dünïedegi eñ jüyrik jandını şalw kerek dep tüsinedi” – dese, grek geografı Strabon “Geografïyasında” skïf jäne sarmat taypaları twralı jaza kele: “Barlıq skïf jäne sarmat taypalarınıñ bir ädeti – attarın jwasıtw üşin piştirip tastaydı. Şındığında, olardıñ attarı jatağan kelgenmen, oynaqşıp turğan asaw boladı. Batpaqtı jerde buğı men jabayı şoşqa awlasa, al jazıqta qulan men kïik qwalaydı” – degen. Ertedegi grek pälsapaşısı Nïkolay Damasskïy: “…Skïf taypaları üy degendi bilmeydi, tamaqtarı tek qana bïe sütinen turadı, odan qurt jasaydı. Ol işwge de, jewge de jaqsı. Olarmen soğısw öte qïın, sebebi tamaqtarın özderimen birge alıp jüredi”, – dep jazıp ketken.

Januzaq: Desek te jılqını qazaqtan artıq bolmıs-bitimine siñirgen, äspettegen ult bar ma eken?! Twğan balasın “qulınım, qulınşağım”, tompañ qağıp, zır jügirgen jürisin “qulınday quldırañdadı”; Ul bala – “at ustar”, qız bala – “at baylar”; Er jetip, eseygende “at jalın tartıp mindi”; Birin-biri qayta körmestey bolıp renjisken eki jaqtı “at quyrığın kesisti”; arazdasıp barıp tatwlasqan jandardı “at tizesin qostı”; küyi joq adamdı “awı atqa, awzı aqqa” jarımağan; Elge bas bolğan azamattı “atqaminer”; Xalqınıñ qamın jegen el ağasın “at üstinen tüspegen jan” t.s.s. dew qazaqqa ğana tän.
Qazaq balasınıñ qolına tüsken qw şıbıqtan bastap, atasınıñ tayağı, tipti apasınıñ sabawına deyin at bolıp ketedi. Qw ağaşqa jan bitedi. Qazaq xalqınıñ tarlan tarïxınıñ tereñine üzdige üñilgende de tänti bolatınımız – babalarımızdıñ elin, jerin qorğap, ata jawımen alısqandığı qandı köylek joldası, arqa-jarqa bolıp, alqa-qotan köşip, aq tüyeniñ qarnı jarılıp sayat-saltanat qurğandağı qızığı, säniniñ körki kümbirlegen külikter ekenin köremiz.
At ayağan jerge qaraydı, qus ayağan kökke qaraydı. Eger “qolbasşını öltirgiñ kelse, aldımen atın öltir” degen bar. Aqalteke öz ïesine adal janwar deydi. Qoldan qolğa ötkenge jïrene qaraytın qasïeti bar eken.

0Näbïdolla: Jılqı köne adamdardı üñgirden alıp şığıp, dünïe tanıttı. Jılqı adamnıñ tirşilik tiregine aynaldı. Oğan tabınıp, qudiret ïesi dep sendi. Gomer “Ïllïadada” on jıl özara küyzeltken soğıstıñ kiltin ağaş attan taptı. Köne adamdar at müsinine ayrıqşa rwxı bar degen senimmen qarağan. Tünde attıñ işinde otırğan danaylıq qarwlı jawıngerler uyqıda jatqan troyalıqtarğa lap qoyıp, qalanı jermen jeksen etip qırıp saladı. Söytip attıñ qudiretimen soğıs ayaqtaladı.
“Ïllïadada” troyalıqtardı “hippodamoi” dep, yağnï, “jılqını bas bildirwşiler””degen söz eken, añız boyınşa, köne troya patşası Dardannıñ bir üyir keremet jılqısı bolıptı. Onıñ tegi soltüstik Borey jelinen jaral-ğan deydi. Köne dünïede eginşilik, jawıngerşilik jäne jılqı mädenïetinde adamğa eñ jaqın jılqı bolğan. Osı turğıdan kelgende axey jawıngerleri üşin Troya qabırğasına attı qoyu tüsinikti. Tww men ölwge sïmvolïkalıq baylanısı bar. Köşpelilerde, jılqılar men adamdı birge jerlew belgili bir maqsatpen atqarılğan: olar marqumdı arğı alıs dünïege şığarıp salğan nemese jetkizgen, ol dünïede de minis quralı nemese qurbandıq malı fwnkcïyasın atqarğan. Jılqı – salt attı jawıngerdiñ senimdi dosı, mäñgilik serigi bolğandıqtan, onı tolıqtay sändep, basına maska kïgizip, sonıñ kömegimen beynesin qubıltıp twrli ïpostasqa engizgen.
Adam balasınıñ attı awızdıqtap minwi jäne er-turmandı oylap tabwı şın mäninde ulı jañalıq boldı. Mısalı, erdi alıp qaraytın bolsaq: jasalw ädisine baylanıstı – oyma (şappa) er jäne qurandı er bolıp ekige bölinedi; sırt körinisine qaray: Aybas er, Balamğol er, Boqan er, Qazıqbas er, Qazbas er, Qusbas er, Şaşaqbas er, Üyrekbas er, Xanbas er bolıp, al eldik, rwlıq belgisine qaray: Buxar er, Qazaqı er, Kerey er, Qalmaq er, Qırğız er, Beyjin er, Orıs er, Qoqan er, Altay er, Nayman er, Üysin er; paydalanılwına qaray: Erkek er, Äyel er, Bala er, Aşamay er; jasalğan metalına qaray: Altın er, Kümis er bolıp bölinedi.

Januzaq: Ğalımdardıki – közdi söz, kärilerdiki – qayır söz degen bar ğoy. Türki xalıqtarın tarïx saxnasına şığarğan jılqı. Közdiñ jası da bwırıl tartadı eken.

Näbïdolla: Qazaq topırağınan bastaw alğan jılqı tarïxı adamzat tarïxında oyıp turıp orın alğan. Älemdik arxeologïya tarïxına jañalıq bolıp engen – Botay qonısı, sonday-aq Berel qorımı bügingi künde barşağa jılqınıñ Otanı retinde tanıs. Ejelgi däwirlerde-aq qazirgi Qazaqstan awmağı jılqınıñ qolğa üyretilgen mekeni bolğandığın arxeologïyalıq qazbalar däleldeydi. Soltüstik Qazaqstandağı Botay mädenïeti éneolït däwirinde (b.z.b. 4-3-mıñjıldıq), Arqayım eskertkişteri orta qola däwirinde (b.z.b. 2-mıñjıldıq), Qazaqstannıñ barlıq aymaqtarınan kezdesetin arïy, saq, ğun kezeñderiniñ eskertkişteri (b.z.b. 1-mıñjıldıq – b.z. 2 ğ.) ejelgi Qazaqstanda jılqınıñ qolğa üyretilip qana qoymay, bul maldıñ erekşe qasterlenip, ädet-ğurıptıq räsimderdiñ ajıramas bir böligine aynalğanın körsetedi.

Januzaq: Biz bul äñgimemizde “Qazaq jılqısınıñ tarïxın” jazğan Axmet Toqtabaydıñ eñbegin aytpay ketsek, künä bolar edi. Qazaq jılqıtanw ğılımına orasan zor üles qosqan adam. Siz jaqsı tanïtın, müddeles, üzeñgiles desem layıq şığar.

16333_1518810634___________________Näbïdolla: Bir özi ğalamat dünïe, qazaqqa öşpes mura jasadı. A.Toqtabaydıñ eñbegi äli layıqtı bağasın alğan joq. Kezdesip, pikirlesip turamız. Ğalım osı eñbeginde nebir qundı derek-ayğaq, mälimetterdi keltiredi, oqırmanğa mäsele de qoyadı. Mısalı: jer jüziniñ 30 elinde tek jılqığa, tağı 30-dan astam elde jılqığa janama türde arnalğan mwzeyler bar eken. Jer şarındağı 250 tuqımnan taraytın 65 mln. jılqınıñ şıqqan jeri, tarağan ölkesi qazaq dalası desek, elimizde nege jılqı mwzeyi joq? A.Toqtabay “Qazaqstan jılqınıñ – otanı” degen ulttıq mwzeydiñ tujırımdamasın jasadı.
Ğalım orta ğasırlarda Egïpettiñ sultan sarayında qıpşaq-mamlyuk jigitteri qoyğan “Jılqı teatrın” öz elimizde jañğırtatın kez kelgenin aytıp, 40-tan astam özi jïnağan qazaqtıñ at üsti oyındarın keltire otırıp, “Jılqı teatrınıñ” scenarïyin jazdı.
Qımızmurındıq (bïe baw, bïe murındıq) meyramın ulttıq-memlekettik därejede toylaw – xalıqtıñ densawlığın tüzep, rwxın köteretin şara bolar edi dep oy tastaydı.

Januzaq: Bul eñbekte artıq deseñiz meyli, bir mezet öziñniñ qazaq bolıp twğanıña baqıttı sezinetindey dünïe jetip artıladı. Key tustarınan oqwşınıñ ıqılasın awdarayıq. Qazaq sotında kisi ölimindegi jazanıñ ötemi – jılqı bolğan. “Jeti jarğıda” kisi qunı – 100 jılqı dep körsetilgen. “Adamnıñ qunı – jüz jılqı, arı – mıñ jılqı” – degen maqal bar. At-ton ayıp – bir at, bir tonnan turadı. Ayıptıñ jeñil türine jatadı. Ertede ekewi de at ta, ton da birdey tölengen, tek keyinirek tonı ğana berilgen.
At-şapan ayıp – qonaqtı durıs qabıldamay, durıs qonaq-ası bermegen jağdayda tölegen. Köbine at jay ataladı da, şapan alınğan. Qandı qara, şolaq at – öltirgen qılmıskerdiñ atınıñ quyrığın kesip tastaydı. Eger qılmıskerdiñ awılı qun töleymiz dese, qılmıskerdiñ atınıñ quyrığı kesilip, ölgen adamnıñ awılına jiberiledi. Awılğa kelgen bir jolawşınıñ atı sol awıldıñ balasın tewip öltirgende jas Äyteke bï: “Balañızdı at bosağada tepse – bütin qun, jabıqta tepse – jartı qun, tüzde tepse – törttiñ birin alasızdar” – dep bïlik aytıptı. Qazaqta eñ awır jaza – at quyrığına baylap öltirgen.

Näbïdolla: Jılqınıñ jerşildigi twralı da qızıqtı derek bar. Mañğıstawda Balwanïyazdıñ qula atı Türkimenstannıñ Çardjowdıñ aymağınan qaşıp eline kelgen. Qula at sonda, qumdı, şöldi jermen qaşıp otırıp, 500 şaqırımnan astam jürgen degen söz bar. 1990 jılı Monğolïyadan köşken qazaqtar Janpeyis attı kisiniñ Aqbaqay degen atı şekaradan ötip munda kelgennen keyin on künnen soñ qaşıp ketedi. Semeyden qaşqan Aqbaqay jäne 5 at Resey şekarasınan öterde oqqa uşıp, Aqbaqay men tağı bir at aman twğan jerine jetedi. Aqbaqay bir künnen soñ ölipti. Sonda Semey men Bayan Ölgïydiñ arası 1000 şaqırım eken.
Jaqsı at ïesine keletin päleni üş jıl burın biledi. Bilgen soñ öledi. Şöl dalada kele jatıp, demalarda qudıqtağı swdı qazaq aldımen astındağı atına işkizgen. At işse – sw taza bolğanı. Bir kezderi jawgerşilik zamanda qudıqtardı wlap ketkende, osı täsildi paydalanğan.

Januzaq: Kïitke at bergenin estip pe ediñiz? Jalayır Qarğabay degen kisi 115-ke kelgen äwlïe adam eken. Toqsan jasında äyeli ul tawıp, atın Toqsan qoyadı. Qarğabaydıñ bäyge Kökala atı boladı. Dwlat Sät bolıs Toqsanğa qızın berip, kïitke at beripti. Biraq bäygege qosa da kelmeydi. Sonda Qarğabay “meniñ atımdı atap, meniñ uranımdı şaqır bäygeden birinşi keledi” deydi. Aqırı aytqanı kelipti. Kökala aldına qara salmay ötse kerek.

Näbïdolla: Äyel tolğatıp, bosana almay qïnalğanda, awıldıñ irgesinen attı dübirlete şapqan. Atpen şawıp kelgende, ekiqabat äyeldi tısqa şığarıp, jılqınıñ demin ïisketetin bolğan. Qıza kelgen attıñ sesi, demi jın-şaytandı qaşıradı deydi.

Januzaq: Näke, Sizdiñ qadirli ustazdarıñızdıñ qatarında biregeyi – Ïgor’ Nïkolaevïç Neçaev, akademïk, awıl şarwaşılığı ğılımdarınıñ doktorı, professor. Zatı orıs demeseñiz, janı men rwxı qazaq, ğajap kisi desedi.

Näbïdolla: Oğan söz joq. Qazaqşağa swdaylığı, maqaldap-mäteldep söylegende men şeşenmin degen talay qazaqtı jañıldırğanın közimiz kördi. Qazaq jılqıtanw ğılımınıñ aqtangeri. Bükil ömirin jılqığa arnağan kisi. Ötken ğasırdıñ 1956 jıldan beri üyir-üyir jılqı, mıñdağan tabınşılardıñ ortasında östi. Qazaqtıñ jabı jılqısı türinen: muğaljar, sarı-arqa, qulandı jäne qaba jılqı tuqımdarın ösirwge, äsirese Muğaljar jılqısınıñ işinde sarıarqa tuqımın jäne onıñ embi men qaba degen türlerin şığarwda erekşe ülesi bar éncï-klopedïyalıq bilimi bar ğalım.

Januzaq: Qostanayğa, Sizge kelgende biz de Ïgor’ Nïkolaevïçti körip, az-kem tildesip qalğanımız esimde. Tula boyı tunıp turğan – jılqınama. Sol kisiniñ aytwınşa, älemdegi jılqınıñ 300-den astam türiniñ jetewi bizdiñ elimizde. 1916 jılğa deyin Qazaqstanda 4 mln 640 mıñ jılqı bolsa kerek. Endi qazir elimizde eki mïllïonğa da jetpeydi – 1 mïllïon 750 mıñ jılqı bar degen edi..

Näbïdolla: Barlığın qayteyik, qadiri men qasïetin bağalamasaq. Kembrïdj wnïversïtetiniñ ğalımdarı jılqı şejiresin jasaptı. Biraq onda qazaq jılqısı joq. Neçaev bastap ol şejirege qazaq jılqısın kirgizgen. Ağılşın jäne Resey ğalımdarı jabı, aday, muğaljar jäne bas-qa da tuqımdardıñ qanın teksergende qattı tañğalıptı. Törtkil dünïedegi jılqılardıñ işinde qazaqtıñ muğaljarında tuñğış jabayı jılqı tuqımınıñ birinşi geni barı anıqtalğan! Basqa birde-birinde osı gen joq. Sonaw ıqılımdağı jabayı jılqınıñ geni – qazaq jılqısınıñ şıdamdılığınıñ negizi bolıp tabıladı. Ertede qazaqtar jabayı tarpañdarğa bïe qosıp, tuqım alğan. Onıñ jurnaqtarı bizdiñ jılqılarda kezdesip jür.

Januzaq: Özimizge keleyik, endi Sizdiñ maqsatıñız “Qazaq tulparında” qazaq salt atın, yağnï, qazaq tulparın ösirip şığarw.

Näbïdolla: Onıñız ras, biraq bul jalğız meniñ ğana emes, barşa qazaqtıñ müddesi bolwı tïis. Qazir Qazaqstan boyınşa üş-aq jılqı tuqımı bar: birinşisi – Qostanay jılqısı (1951j.) Qostanayda, ekinşisi – Köşim jılqısı (1976j.) Aqjayıq öñirinde, al üşinşisi – Muğaljar jılqısı (1998j.) Aqtöbede, Arqada dünïege kelgen. Alla qalap, sätin salsa, törtinşi jılqı tuqımın dünïege äkelmekpiz. Ol – Qazaq tulparı. Soğan baylanıstı köptegen jumıstar jatpay-turmay atqarılwda. Kim bilgen, mümkin 15-20 jılda bola ma? Äytewir, basın bastap, “Qazaq tulparı osılay bolwı kerek”, – dep eñ aldımen köz aldımızğa elestetip, tüsin tüstep qoy-dıq. Bul bizdiñ aldımızdağı ülken maqsat, jüyeli jospar. Mısalı, boyı bïik, denesi sulw, qamıs qulaqtı, böken qabaqtı, qoyan jaqtı, bırtıq baqaylı, şaqpaq etti, beli qısqa, ayağınıñ arası alşaq, kewdeli bolwı kerek. Zer sala qarasañ, bulardıñ bäriniñ mağınası keñ, awqımı mol. Sosın jergilikti awa rayına tözimdi jılqını josparlap otırğan jılqımen salıstırıp, bayqaysıñ. Qazaqtıñ darxan dalasında batırlarımızdıñ minse – köligi, jawğa şapsa – serigi, şarşasa – jalın tösegen qazanatı, şapqanda şaşasına şañ juqtırmas tulparları qayda?! Munı el Prezïdenti de aldımen tüsindi. Ju-mıstıñ barlığın qayta qurdıq. Zawıtta patşa zamanınan qalğan atqoradan basqanıñ bäri jañartıldı, jöndeldi.
Aldımen alğa anıq maqsat qoydıq. Qazaqstandağı ötken ğasırda dünïege kelgen Qostanay jılqı tuqımı negizinen minis pen jegwge arnalğandıqtan ol bügingi künniñ üdesinen şığa almaydı. Öytkeni, dünïe jüzinde jılqını sporttıq maqsatqa paydalanw ürdisi basım. Qazirgi zamanda eldiñ atın şığaratın tek baylıq emes, öner, sport ekeni belgili. Elimiz älemdegi moyını ozıq otız eldiñ qatarınan körinemiz dep mejelep otırğanda, qay saladan da köştiñ soñında qalıp qoymaw-ımız kerek. Al jılqı tuqımınıñ tegin durıstamay bul salada nätïjege jetw mümkin emes. Qostanay zawıtında 2000 jıldardıñ basına deyin ayğır awıstırılmağan. Sondıqtan özi özimen aralasıp ketken jılqınıñ qanın jañartwdı, alıs-jaqın şet elderdegi asıl tuqımdı, atağı jer jarğan tanımal ay-ğırlardan urpaq örbitwdi birinşi kezektegi is dep sanadıq.
2002 jılı Reseydiñ üzdik jıl-qıları Totenxem jäne Skïf attı eki ayğırdı satıp alıp, qulın aldıq. Bul eki ayğır da ağılşın tulparlarınan tarağan, al olardıñ atalarınıñ tegi de aytarlıq. Olar Amerïkada atağı jer jarğan Trïpl Bak pen Reseydiñ Flagman degen ayğırlarınıñ urpaqtarı bolatın. Munımen şektelmedik, tekti ay-ğır izdep alıs şet elge de şıqtıq. Ulıbrïtanïyadan Massï Séraf, Rïver Béy, Nortanger Abbï attı ağılşın jäne Reseydiñ Tersk jılqı zawıtınan Vïnïtw, Bespokoynıy degen Arab qandı ayğırlardı aldıq.
Bizdiñ zawıttağı jumıstıñ bastı maqsatı osı, tuqımı joğalıp ketken qazanatımızdı ornına keltirw. Bul ulttıq maqtanışımız ğana emes, ulttıq sananı silkw, oyatw üşin de kerek. Orıstar men wkraïndar tuqımı joğalıp ketken “rwsskaya verxovaya”, “wkraïnskaya verxovaya” degen jılqı tuqımdarın ötken ğasırdıñ 70-90-şı jıldarı qalpına keltirip aldı.

Näbïdolla Kïkebaev,
Januzaq Ayazbekov.

“Qostanay tañı” gazetinen. (Jalğası bar)

6 pikir

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>