جىلقى تەكتى جازۋشى

Alimkulov1

جازۋ ەكىنىڭ بىرىنىڭ قولىنان كەلەدى. ال سۋرەتكەر بولۋ, بۇل باسقا دۇنيە. سونىڭ ىشىندە سۋرەتتەپ وتىرعان دۇنيەڭنىڭ ىشكى الەمىنە كىرىپ, جان-دۇنيەسىن جان-دۇنيەڭمەن سەزىنىپ جازۋ – شەبەرلىكتىڭ شىڭى دەپ ويلايمىن. تاكەن الىمقۇلوۆ قازاق ادەبيەتىندە ەرەكشە قولتاڭباسىمەن قالعان سۋرەتكەر. قازاق ادەبيەتىنىڭ قوس تىزگىنىن – پروزا مەن پوەزييانى قاتار ۇستاعان جىلقى تەكتى جازۋشىنىڭ قالامىنان بىر داۋىردىڭ «تۇلپارلار تاعدىرى» جازىلدى.

ونىڭ سوناۋ 1950 جىلى جارىق كورگەن العاشقى «ساپار» اتتى جىر جيناعىنان باستاپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىرنەشە رەت قايتا باسىلعان «اقبوزات» رومانىنا دەيىنگى ارالىقتا تاكەننىڭ تۇلپارلارى قازاق ادەبيتى دەپ اتالاتىن ۇلانعايىر دالانى ەركىن كوسىلىپ كەلەدى. تاكەننىڭ تۇلپارلارى دۇبىرلەتكەن دالادا «ابسەنتتىڭ» ىزى, «كوكپاردىڭ» شاڭى, «بوزجورعانىڭ» ارقىراي كىسىنەگەن ۇنى قالدى.

قازاق دالاسىنداعى «تۇلپارلار تاعدىرىن» قارا سوزدىڭ كۇيمەسىنە جەككەن تاكەن الىمقۇلوۆ سول جىلقىمەن بىتە قايناسىپ, بىر ۇيىرگە اينالىپ كەتەدى. تاكەننىڭ شىعارمالارىن وقىپ وتىرىپ جازۋشىنىڭ قوس-قوس سوزدىڭ جىلقىشىسى, تەبىندەگى تىركەستەردىڭ ۇيىرباسى, سۇبەلى تەڭەۋدىڭ اقكوز ايعىرىنا اينالىپ كەتكەنىن بايقايسىڭ. ول ابسەنتتىڭ داڭق بيىگىنەن بىر كورىنسە, تورالاياق پەن اقبوز ات بولىپ كورگەننىڭ كوز قۇرتىنا اينالادى.

تاكەن قازاقتىڭ قارا سوزى مەن قارا ولەڭى دەپ اتالار ەكى ەمشەكتى تەلى ەمگەن, ورىس كلاسسيكاسى مەن قازاق اۋىز ادەبيەتى دەپ اتالار قوس قۋلىقتى اردا ەمگەن ازامات. سودان دا بولار ونىڭ قالامىنان شۇرقىراي توگىلگەن تىلدىڭ شۇرايى مەن سىنى كەلىسكەن, كەكىلدى شۇلعىپ تاستاپ اسەم باسا «اياڭداعاندا» «تىماقتى الشى كيگىزگەندەي» كەرىم وبرازعا يە.

تاكەننىڭ تىلدىك ەرەكشەلىگىنەن بولەك جوعارىدا ايتقانىمىزداي جىلقى جانىن بۇكىل بولمىسىمەن سەزىنەتىندىگى دە وزىندىك ەرەكشەلىگى. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «جان پيداسىندا» قوس قاسقىردىڭ جانۋاري تۇيسىگىن قالاي دوپ باسىپ سۋرەتتەسە, تاكەن دە وزىنىڭ جىلقى تاقىرىبىنداعى كەز كەلگەن شىعارماسىندا جىلقىعا اينالىپ كەتە الادى. سوزىمىز قۇرعاق بولماسى ۇشىن ابسەنت جايلى جازىلعان «قوش بول, ابسەنت» اتتى شاعىن وچەركتە تاكەننىڭ وزى ابسەنتپەن بىرگە قينالادى.

«… ەتەنە باقتاشىدان گورى كولدەنەڭ اقىنعا ابسەنت كوبىرەك ىشتارتاتىنداي. ول وعان جاۋدىرەي قاراپ, ناز-نالا توگەدى. وقىرانىستىڭ اياعى ىڭقىلعا اينالادى. «اقىنىم, مەنىڭ جەتكەن جەرىم وسى!» دەگەندى تول تىلدە, تۇڭعيىق تۇيسىكتە جەتكىزەدى. سىرشىل اقىن دا ىشتەي ەمىرەنىپ, ەگىلىپ, سوگىلىپ تۇر. «تورىنەن كورى جۋىق شاقتا قاپاسقا بايلاپ قويماي تۋىپ-وسكەن جەرىن نەگە ارالاتپايدى. ات اينالىپ قازىعىن تاپسا, قازىقتا بىر-اق تۇن تۇنەمەۋشى مە ەدى…»

تاكەننىڭ قالامىنان تۇلپارلار تاريحىنا قاتىستى رومان, پوۆەست, اڭگىمەلەردەن بولەك وچەركتەر, ەستەلىكتەر, ماقالالار, جولجازبالار دا كوپ تۋدى. وزى قالام ۇستاپ ادەبيەت دەيتىن دۇبىرگە ىلەسكەندە ولەڭمەن باستاعان ول, ومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاق جىلقىسىنىڭ, سونىڭ ىشىندە جابىلار مەن ماستەكتەردى ەمەس, ناعىز دالانىڭ تارپاڭ مىنەز تۇلپارلارىن سۋرەتتەپ وتتى. تاكەن تۋىندىلارىن وقىپ وتىرىپ ونىڭ ادامي بولمىسىن, ۇلتتىڭ جانىنا اينالعان جىلقى مالىن جانىنداي سۇيگەنىن بايقاۋعا بولادى.

تاكەننىڭ قازاقتىڭ قىلقۇيرىقتارىن سۋرەتتەگەن تۋىندىلارىن باجايلاي وقىپ وتىرىپ, ونىڭ وزى دە كانىگى اتبەگى بولعانىن كورەمىز. جەر بەتىندە جىلقى دەگەن مالدىڭ بارىن, ونى ۇستاپ مىنىپ, كەرەگىنە جاراتا بىلەتىن قانشا ادام بولسا, ات باپتاۋدىڭ دا سونشا تۇرى بار. اركىمنىڭ ۇستانىمى ار تۇرلى. بىرەۋ ماستەكتەن تۇلپار جاسايدى, بىرەۋ تۇلپاردى ماستەككە اينالدىرادى. ال تاكەن الىمقۇلوۆ – ومىرى جىلقى ىشىندە, ۇيقىسى ات ۇستىندە, كۇلكىسى قۇرىق ۇشىندا جۇرگەن ساقپانكوز اتبەگى ەكەنى انىق. وعان «جۇيرىكتەر مەن جابىلار» دەپ اتالاتىن ماقالاسىنداعى مىنا بىر پايىمى دالەل.

«…جىلقى سۇلۋ, اقىلدى تۇلىككە جاتادى. ول نازىك تە شىكامشىل. ونى باپتاۋ دا قيىن. ونىڭ قورەگى مەن سۋسىنى جىتى تالعام تىلەيدى. التايلىق بوشاي كىتاپباەۆتىڭ, مال وسىرۋدەن وزىپ شىعىپ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا يە بولعان ىسمەردىڭ, عىلىم كانديداتىنىڭ, سايگۇلىكتەردى 1600 كيلومەتر جەرگە اكەلگەندە بابىن بۇزباۋىندا شىنايى سىر بار. امەريكالىقتار ەۆروپاعا جۇيرىك اكەلگەندە سۋىن بىرگە اكەلگەن. ارناۋلى كەسپەكپەن جەتكىزگەن. ارينە, سپورتتا باق شاباتىن كەز بولادى. باپ شاباتىن كەز ودان دا جيى…» – دەيدى جازۋشى.

يا, تاكەننىڭ وزى ايتقانداي «باق شاباتىن دا, باپ شاباتىن دا» كەزدەر بار. قازاق دالاسىن دۇبىرلەتكەن تاكەننىڭ ادەبيەت الامانىندا باعى دا, بابى دا شاپقانى راس.

Erzhan Zhaubaiەرجان جاۋباي, argymaq.kz

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>