Mämlükterdiñ atbegilik öneri. At minezi

Mamluks4

(Jalğası)

Äl-Baytar «At emdewdegi eki önerdiñ şegi» degen kitabında jılqınıñ 12 türli minezi, qalmaytın 7 ädeti bar dep jazadı.

1. Qïqar (bir ezw, basasaw jılqı).

Jılqınıñ eñ qïını. Bul minez qulın kezinde baptawdıñ durıs jürgizilmegendiginen, qamşımen köp urğandıqtan qalıptasadı. Jılqı birte-birte bir orında turwğa äbden üyrenip, qamşımen urwğa da boyı üyrenip, onı qalıptı qabıldaydı. Tipti qıñırlığı sonşalıq, ört kezinde nayzamen türtse de qoradan şıqpay, örtenip ketetinderi de kezdesken.

2. Tistewik.

Qulın kezinde döreki qaraw nemese onımen oynaw. Qol jügirtip, jüykesine tïyu saldarınan twındaydı. Qulın öskende minezi birge ösedi.

3. Ürkek.

Qulın kezinde köz aldında zattar laqtırıp, betine ısqırwdan qorqıp qalğandıqtan.

4. Jılawıq.

Toqtağan kezde basın jan-jağına şayqap turadı. Qulın kezinde turğan jeriniñ jaysızdığı, tarlığı, qasında basqa qulındardıñ kedergi jasawı aldıñğı eki ayağın bir jerge qoya almay, ıñğaylı jer izdep, ünemi awıstırwı saldarınan. Ösken kezde osı ädeti boyında qalıp, toqtağan kezinde solay istew kerek dep, ayaqtarın tınımsız qïmıldatıp, basın eki jağına şayqay beredi.

5. Jaltaq.

Ïesi mine bergen kezde oñğa nemese solğa jaltaradı. Jolda da solay. Bul minez jılqınıñ arqasındağı jawırı jazılmay, qayta erttep mingennen nemese qulın kezinde erte bas üyretilgendikten. Salmağı awır adamnıñ köp mingendiginiñ nätïjesi.

6. Şoşımal.

Ïesinen jäne basqalardan ürkedi. Tağalawğa könbeydi. Sebebi birinşi ret tağalağan kezde şegeden awırsınıp qalğan, sol qaytalanadı dep şoşïdı. Er-toqım, jügen saldırmaw, üstindegi jara, jawır saldarınan, durıs baptalmağandıqtan. Jäne atbeginiñ onı basınan köp urğandığınan şığadı. Ïesi nemese bapker jaqındağanda urayın dep kele jatır dep qorqadı.

7. Tebegen (bezer, tentek).

Bağınbaydı, tebedi. Bul jılqınıñ tabïğï qasïeti, ädeti.

8. Kekjek.

Aldında zat körse, tik turadı. Sebebi jügen bos nemese ökşe temir bos bolsa, attı mingen adam tebingen sayın tik turwdı talap etti dep eki artqı ayağına tik turadı.

9. Jorğa.

Jüris ustay almaydı.

10. Artqı ayaqtarına tirelip, aldıñğı ayağımen jer tarpïdı.

Jügen bos, tizgin qısqa bolsa, ïesi mingisi kelse, jer tarpwdı talap etip tur dep oylaydı. Basqa jılqı ïiskese de, twra solay jasaydı.

11. Kisinegiş.

Tağalağanda qattı şıñğıradı. Onıñ sebebi alğaş tağalağanda jılqı qattı awırsınıp qalğan.

12. Jerwik.

Sw, özen, teñiz, jelkildegen jalawlardan qorqadı. Bul jılqı malınıñ tabïğï ïnstïnkti.

Mämlük atbegileriniñ qırağı közinen jılqı malınıñ ädetteri de tıs qalmağan. Olardıñ qatarında jılqınıñ tilin şığarwı, ernin tınımsız qïmıldata berwi, jambastarın tınımsız qïmıldatatını, öz-özin tebwi, qoqıs jeytini (jebir), er-turmanın awdarıp tastawı jäne turğan jerin tarpwı jatadı.

Khairat SakiQayrat Säkï, argymaq.kz

“Mämlükter” kitabınan ıqşamdalıp alındı (Bası mına jerde: birinşi, ekinşi, üşinşi. Jalğası bar)

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>